အီသီယိုးပီးယား မဲပေးနေချိန်တွင် ၎င်း၏ နက်ရှိုင်းလာနေသော လူ့အခွင့်အရေးအကျပ်အတည်းကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရမည်

အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံသည် ၎င်း၏ သတ္တမအကြိမ်မြောက် အမျိုးသားရွေးကောက်ပွဲကို ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ အီသီယိုးပီးယား အမျိုးသားရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် (NEBE) က ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများနှင့် လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသော်လည်း မဲပေးခြင်းကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် ခွင့်ပြုခဲ့သည်။

ဒီမိုကရေစီအသွင်ကူးပြောင်းရေး အရှိန်အဟုန်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားရန် အရေးကြီးသော်လည်း လက်ရှိနိုင်ငံ၏ အခြေအနေသည် လွတ်လပ်၍ တရားမျှတပြီး ယုံကြည်စိတ်ချရသော ရွေးကောက်ပွဲများအတွက် သင့်လျော်သော အခြေအနေများကို မပေးစွမ်းနိုင်ပေ။

ဝန်ကြီးချုပ် အဘီ အာမက် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အာဏာရလာသောအခါ နိုင်ငံသည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ဒီမိုကရေစီသို့ ကူးပြောင်းမည်ဟု ကြီးမားသော အကောင်းမြင်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ အချို့က သတိထားခဲ့ကြသော်လည်း အီသီယိုးပီးယားပြည်သူအများစုမှာ ထိုစဉ်က အာဏာရှင်ဆန်သော အီသီယိုးပီးယားပြည်သူ့တော်လှန်ရေး ဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး (EPRDF) အစိုးရကို အားနည်းစေခဲ့သော သွေးထွက်သံယို နိုင်ငံရေးဆန္ဒပြပွဲများစွာအပြီးတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲအပေါ် စိတ်အားထက်သန်ခဲ့ကြသည်။

အမှန်စင်စစ် အာဏာရပြီး လအနည်းငယ်အကြာတွင် ဝန်ကြီးချုပ် အဘီသည် ကဏ္ဍများစွာတွင် အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သည်။ မတရားဖမ်းဆီးခံထားရသော နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများ၊ သတင်းသမားများနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများကို ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ နာမည်ဆိုးဖြင့်ကျော်ကြားသော “အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေး” ဥပဒေ၊ မီဒီယာဥပဒေ၊ ရွေးကောက်ပွဲဥပဒေနှင့် အခြားဥပဒေများအပါအဝင် ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်သော ဥပဒေများကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ အဘီသည် အီရစ်ထရီးယားနှင့် ဆက်ဆံရေးကိုလည်း ပုံမှန်ဖြစ်အောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ထိုလုပ်ဆောင်မှုကြောင့် နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းအား နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆုနှင့် ကျယ်ပြန့်သော နိုင်ငံတကာ၏ ချီးကျူးဂုဏ်ပြုမှုကို ရရှိစေခဲ့သည်။

သို့သော် ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများသည် မကြာမီတွင် ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများကြောင့် မှေးမှိန်သွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဗဟိုအစိုးရနှင့် တီဂရေးပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး (TPLF) တို့အကြား စစ်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ လူပေါင်း သိန်းနှင့်ချီ၍ သေဆုံးခဲ့ရသည်။ လူ့အခွင့်အရေးစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (Human Rights Watch)၊ အမ်နက်စတီအင်တာနေရှင်နယ် (Amnesty International) နှင့် လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များစွာက အစိုးရတပ်ဖွဲ့များသည် ကြီးမားပြီး ဆိုးရွားသော လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့ကြသည်။

အလားတူ ကုလသမဂ္ဂမှ ဖွဲ့စည်းထားသော အီသီယိုးပီးယားဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးကျွမ်းကျင်သူများ နိုင်ငံတကာကော်မရှင်ကလည်း အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြမ်းဖက်မှုနှင့် နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမှုများအပါအဝင် စစ်ရာဇဝတ်မှုများနှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သော ရာဇဝတ်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤတွေ့ရှိချက်များရှိသော်လည်း ချိုးဖောက်မှုများအတွက် တာဝန်ယူမှုရှိစေရန် ခိုင်မာသောခြေလှမ်းများ မလုပ်ဆောင်ခဲ့ပေ။

၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ပရီတိုးရီးယား ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက်သည် ရန်လိုမှုများ ရပ်စဲရေးကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပြီး ဆိုးရွားသော ပဋိပက္ခကို အဆုံးသတ်စေခဲ့သည်။ သို့သော် TPLF က ဗဟိုအစိုးရမှ ခန့်အပ်ထားသော ကြားဖြတ်တီဂရေးအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ကို မကြာသေးမီက ဖြုတ်ချခဲ့ပြီးနောက် အကြမ်းဖက်မှုများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားမည်ကို စိုးရိမ်မှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။

အလားတူ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် အမ်ဟာရာဒေသ၌ ဗဟိုတပ်ဖွဲ့များနှင့် ဖာနိုစစ်သွေးကြွများအကြား စတင်ခဲ့သော ပဋိပက္ခသည် စစ်ရာဇဝတ်မှုများနှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သော ရာဇဝတ်မှုများအပါအဝင် ကျယ်ပြန့်ပြီး ဆိုးရွားသော လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ယင်းတို့သည် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေဆဲဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အစိုးရစစ်သားများသည် ဂိုဂျမ်ပြည်နယ်ရှိ မီရာဝီမြို့၌ လူသတ်ပွဲတစ်ခုကို ကျူးလွန်ခဲ့ပြီး လူ့အခွင့်အရေးစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့၏ အစီရင်ခံစာအရ အရပ်သား ၈၉ ဦးခန့်ကို ၎င်းတို့၏နေအိမ်များမှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်ကာ စုရုံးပြီး ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။

ထို့အပြင် အမ်ဟာရာဒေသရှိ ဂိုဂျမ်၊ ဝိုလိုနှင့် ရှီဝါဒေသများတစ်လျှောက် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မောင်းသူမဲ့လေယာဉ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများစွာကြောင့် သိသာထင်ရှားသော အရပ်သားထိခိုက်သေဆုံးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ပိုမိုဆိုးရွားစေကာ ရန်လိုမှုများ ဆောင်ရွက်ပုံနှင့်ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်မှုများကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစေခဲ့သည်။

အိုရိုမီယာဒေသတွင်လည်း ပဋိပက္ခများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး ဗဟိုတပ်ဖွဲ့များသည် အိုရိုမိုလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (OLA) နှင့် မတည်ငြိမ်မှုများကြားတွင် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားနေသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အိုရိုမိုလွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး (OLF) မှ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး အစိုးရကို ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ဝေဖန်သူ ဘိတ် အာဂက်ဆာသည် အိုရိုမီယာဒေသရှိ မီကီမြို့၌ အသတ်ခံခဲ့ရသည်။ ၎င်း၏သေဆုံးမှုနှင့်ပတ်သက်သည့် အတိအကျအခြေအနေများ၊ ၎င်းကို ပစ်မှတ်ထားခဲ့ရသည့် အကြောင်းရင်းများအပါအဝင် အခြေအနေများသည် မရှင်းလင်းသေးပေ။

မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း အုပ်ချုပ်နေသော ကြွယ်ဝချမ်းသာရေးပါတီ (Prosperity Party) သည် ၎င်းမိတ်ဆက်ခဲ့သော ဥပဒေရေးရာနှင့် နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခြင်းနှင့် ကျယ်ပြန့်သော အာဏာရှင်ဆန်သည့် ထိန်းချုပ်မှုများကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အာဏာရှင်အုပ်ချုပ်ရေးကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။

အမ်ဟာရာဒေသရှိ ပဋိပက္ခစတင်ချိန်တွင် ချမှတ်ခဲ့သော အရေးပေါ်အခြေအနေသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ရာ အကျိုးသက်ရောက်မှုများ ရှိခဲ့ပြီး အခြေခံလူ့အခွင့်အရေးနှင့် ဒီမိုကရေစီလွတ်လပ်ခွင့်များကို ပိုမိုတိုက်စားစေခဲ့သည်။

နိုင်ငံရေးဖိနှိပ်မှုများနှင့် အတိုက်အခံအဖွဲ့ဝင်များကို ပစ်မှတ်ထားမှုများသည် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေဆဲဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေးပြိုင်ဘက်များ အသတ်ခံရမှုများကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော အစီရင်ခံစာများလည်း ရှိသည်။

အစိုးရသည် လျှို့ဝှက်လုံခြုံရေးဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သည့် Koree Nageenyaa (“လုံခြုံရေးကော်မတီ”) ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများကို အားကိုးနေသည်ဟု စွပ်စွဲခံထားရပြီး ၎င်းတို့သည် တရားလက်လွတ်သတ်ဖြတ်မှုများ၊ နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမှုများနှင့် ဥပဒေမဲ့ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းမှုများအပါအဝင် ဆိုးရွားသော လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများကို ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု သတင်းများက ဖော်ပြသည်။

လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များက သတင်းသမားများအပေါ် စောင့်ကြည့်မှု၊ ခြိမ်းခြောက်မှုနှင့် နှောင့်ယှက်မှုများ တိုးလာနေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ယင်းကြောင့် ၎င်းတို့အများအပြား ပြည်ပသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။ သတင်းသမားများကာကွယ်ရေးကော်မတီ၏ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ အစိုးရအေးဂျင့်များ၏ ဖိနှိပ်မှုများကြောင့် အနည်းဆုံး သတင်းသမား ၅၄ ဦးသည် ၎င်းတို့၏နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာရန် အတင်းအကျပ် ခိုင်းစေခံခဲ့ရသည်။ မက်စ်ကာရမ် အဘီရာ၊ ဒါဝစ် ဘီဂါရှောနှင့် ဂိုဘီဇီ စီဆေး အပါအဝင် သတင်းသမားအများအပြားကို အခြေအမြစ်မရှိသော စွဲချက်များဖြင့် ဖမ်းဆီးခဲ့ပြီး ထောင်ထဲတွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

ထင်ရှားသော လူ့အခွင့်အရေးကာကွယ်သူများသည်လည်း အစိုးရ၏ ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်သော လုပ်ဆောင်မှုများကြောင့် ပြည်ပသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။ အီသီယိုးပီးယားလူ့အခွင့်အရေးကာကွယ်သူများအဖွဲ့၏ အကြီးအကဲဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ ထင်ရှားဆုံး လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူများထဲမှ တစ်ဦးဖြစ်သူ ယာရက် ဟိုင်လီမာရီယမ်သည် ပြည်ပတွင် ခိုလှုံခွင့်ရှာရန် အတင်းအကျပ် ခိုင်းစေခံခဲ့ရသည်။ အလားတူ အီသီယိုးပီးယားလူ့အခွင့်အရေးကောင်စီ၏ အကြီးအကဲဖြစ်သူ ဒန် ယီရ်ဂါသည်လည်း နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးရန် အတင်းအကျပ် ခိုင်းစေခံခဲ့ရသည်။

အီသီယိုးပီးယား၏ လူ့အခွင့်အရေးအကျပ်အတည်းသည် ရွေးကောက်ပွဲနိုင်ငံရေးအပေါ် မလွဲမသွေ သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ရွေးကောက်ပွဲဒီမိုကရေစီနှင့်ပတ်သက်၍ ထင်ရှားသော ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုတွင် အာဖရိကသမဂ္ဂ၏ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့ဖြစ်သော အာဖရိကလူ့အခွင့်အရေးနှင့် ပြည်သူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်က အီသီယိုးပီးယားရှိ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲများနှင့်ပတ်သက်၍ လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများစွာကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ကြွယ်ဝချမ်းသာရေးပါတီ အာဏာမရမီက ဖြစ်ပွားခဲ့သော်လည်း မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း ရွေးကောက်ပွဲအခွင့်အရေးများကို ကာကွယ်ရန် ချမှတ်ထားသော ဥပဒေများကို ပိုမိုထိရောက်စွာ အကောင်အထည်ဖော်သင့်ကြောင်း ကော်မရှင်က မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။

မကြာသေးမီက နိုင်ငံပေါင်း ၄၁ နိုင်ငံက မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အီသီယိုးပီးယားရှိ ဆိုးရွားသော လူ့အခွင့်အရေးစိုးရိမ်မှုများနှင့်ပတ်သက်၍ ကြေညာချက်ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး “ရပ်တန့်နေသော အသွင်ကူးပြောင်းရေးတရားမျှတမှုလုပ်ငန်းစဉ်” နှင့် “၎င်းကို အပြည့်အဝနှင့် လျင်မြန်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန် လိုအပ်ကြောင်း” မှတ်ချက်ပြုကာ တာဝန်ယူမှုရှိစေရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။

လွတ်လပ်စွာထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်၊ စုဝေးခွင့်နှင့် ဒီမိုကရေစီလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပါဝင်ခွင့်အပါအဝင် အခြေခံလွတ်လပ်ခွင့်များကို လေးစားမှုမရှိဘဲ မဲပေးရုံမျှဖြင့် လွတ်လပ်၍ တရားမျှတပြီး ယုံကြည်စိတ်ချရသော ရွေးကောက်ပွဲများကို အာမခံနိုင်မည်မဟုတ်ပေ။

အီသီယိုးပီးယား၏ လူ့အခွင့်အရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် လုံခြုံရေးအခြေအနေသည် လက်ရှိရွေးကောက်ပွဲကာလထက် ကျော်လွန်၍ နိုင်ငံတကာအသိုက်အဝန်းအတွက် စိုးရိမ်စရာကိစ္စဖြစ်သင့်သည်။ ၎င်းသည် အာဖရိကတွင် ဒုတိယလူဦးရေအများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး တိုက်ကြီးတွင် နဝမမြောက် အကြီးဆုံးစီးပွားရေးရှိသည်။ နိုင်ငံအတွင်း မတည်ငြိမ်မှုနှင့် အကြမ်းဖက်မှုများသည် အရှေ့အာဖရိကတစ်လျှောက်လုံးတွင် ဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှုများ ရှိနိုင်သည်။

အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ မှန်ကန်သော နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးမူဝါဒများကို ချမှတ်နိုင်ပါက အီသီယိုးပီးယား၏ လူငယ်နှင့် ပညာတတ်လူဦးရေသည် နိုင်ငံ၏စီးပွားရေးတိုးတက်မှုနှင့် ဒေသတွင်းသာယာဝပြောမှုအတွက် အဓိကမောင်းနှင်အား ဖြစ်လာနိုင်သည်။

နိုင်ငံတကာအသိုက်အဝန်းသည် အီသီယိုးပီးယားအစိုးရက အဓိပ္ပာယ်ပြည့်ဝသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ရန်နှင့် အမျိုးသားပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးကို မြှင့်တင်ခြင်း၊ နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးပွဲများတွင် ပါဝင်ခြင်း၊ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးခြင်းနှင့် လွတ်လပ်စွာထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်၊ စုဝေးခွင့်နှင့် နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်တို့၏ အခြေခံလွတ်လပ်ခွင့်များကို လေးစားလိုက်နာခြင်းအပါအဝင် ယုံကြည်မှုတည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းစဉ်များကို ချမှတ်ရန် အမြင့်ဆုံးဖိအားပေးသင့်သည်။ ထိုအရာအားလုံးသည် ဒီမိုကရေစီရွေးကောက်ပွဲလုပ်ငန်းစဉ်နှင့်အတူ လက်တွဲလုပ်ဆောင်သင့်သည်။

ဤဆောင်းပါးတွင် ဖော်ပြထားသော အမြင်များသည် စာရေးသူ၏ ကိုယ်ပိုင်အမြင်များဖြစ်ပြီး အယ်လ်ဂျာဇီးယား၏ အယ်ဒီတာ့အာဘော်ရပ်တည်ချက်ကို ကိုယ်စားပြုခြင်းမရှိပါ။