အယ်လ်နီညိုက ဒီနှစ် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း အပူပိုင်းမုန်တိုင်းတွေကို ဘယ်လိုပုံစံပြောင်းလဲစေနိုင်မလဲ။

အတ္တလန္တိတ် ဟာရီကိန်းရာသီသည် ယခုမှစတင်ခဲ့ပြီး တနင်္လာနေ့မှ နိုဝင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့အထိ ဖြစ်ကာ စက်တင်ဘာလလယ်တွင် မုန်တိုင်းလှုပ်ရှားမှု အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။

ဤကာလအတွင်း ပူနွေးသောသမုဒ္ဒရာရေပြင်နှင့် လေထုအပြောင်းအလဲများသည် အပူပိုင်းမုန်တိုင်းများနှင့် ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး အရှိန်မြှင့်တင်ပေးကာ ကာရစ်ဘီယံနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အရှေ့ဘက်နှင့် ပင်လယ်ကွေ့ကမ်းရိုးတန်းများကို အဓိကခြိမ်းခြောက်လျက်ရှိသည်။

ယခုနှစ်တွင် အမေရိကန် အမျိုးသား သမုဒ္ဒရာနှင့် လေထုစီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့ (NOAA) မှ ခန့်မှန်းသူများသည် အယ်လ်နီညိုဟုခေါ်သော ဖြစ်စဉ်ကြောင့် ပုံမှန်ထက် ပိုမိုငြိမ်သက်သော အတ္တလန္တိတ် ဟာရီကိန်းရာသီကို ခန့်မှန်းခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ပုံမှန်အောက် လှုပ်ရှားမှုဖြစ်နိုင်ခြေ ၅၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ ပုံမှန်နီးပါးဖြစ်နိုင်ခြေ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ပုံမှန်အထက်ဖြစ်နိုင်ခြေ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။

အယ်လ်နီညိုဆိုသည်မှာ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း အပူပိုင်းဒေသရှိ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အပူချိန်များ အခါအားလျော်စွာ ပူနွေးလာခြင်းဖြစ်သည်။

၎င်းကြောင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လေနှင့် မိုးရေစနစ်များ ပျက်ယွင်းမှုသည် ကမ္ဘာ့နေရာအနှံ့အပြားတွင် ရေကြီးခြင်း၊ မိုးခေါင်ခြင်းနှင့် အပူလှိုင်းများကို ပိုမိုပြင်းထန်စေနိုင်သည်။ ဤရာသီဥတုဖြစ်စဉ်သည် ၎င်း၏လှုပ်ရှားမှုကာလအတွင်း ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှအပူချိန်ကို အနည်းငယ်မြင့်တက်စေလေ့ရှိသည်။

အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်များသည် ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်နှစ်မှ ခုနစ်နှစ်တစ်ကြိမ် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး ကိုးလမှ ၁၂ လအထိ ကြာမြင့်တတ်သော်လည်း အချို့မှာ ပိုမိုကြာရှည်နိုင်သည်။

၎င်း၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော လာနီညာမှာ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ၏ အပူချိန် ပုံမှန်ထက် ပိုမိုအေးမြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

နှစ်ခုစလုံးသည် ENSO (အယ်လ်နီညို-တောင်ပိုင်း လေထုဖိအား အတက်အကျ) ဟုခေါ်သော ပိုမိုကြီးမားသည့် ရာသီဥတုပုံစံ၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်ပြီး အောက်ပါပုံတွင် အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြထားသည့် အဆင့်သုံးဆင့်ရှိသည်။

ကုန်သည်လေများသည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာကိုဖြတ်၍ အရှေ့မှအနောက်သို့ တိုက်ခတ်သော တည်ငြိမ်သည့် အီကွေတာလေများဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အခြေအနေများအောက်တွင် ဤလေများသည် ပူနွေးသောရေမျက်နှာပြင်ကို အမေရိကတိုက်မှ အာရှဘက်သို့ တွန်းပို့သည်။ ထိုပူနွေးသောရေများ အနောက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားသွားသည်နှင့်အမျှ အမေရိကန်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက် သမုဒ္ဒရာအောက်ခြေမှ ရေအေးများ တက်လာပြီး ၎င်းနေရာကို အစားထိုးသည်။

လာနီညာသည် အယ်လ်နီညို၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အစွန်းရောက်အခြေအနေဖြစ်သည်။ ကုန်သည်လေများသည် ပုံမှန်ထက်ပင် ပိုမိုပြင်းထန်စွာ တိုက်ခတ်ပြီး ပိုမိုပူနွေးသောရေများကို အာရှဘက်သို့ တွန်းပို့ကာ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အရှေ့ပိုင်းရှိ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အပူချိန်ကို ပျမ်းမျှအောက်သို့ ကျဆင်းစေသည်။

အယ်လ်နီညိုကာလအတွင်း ဤကုန်သည်လေများသည် အားနည်းသွားခြင်း သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားခြင်းကြောင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာရှိ ပူနွေးသောရေများသည် အရှေ့ဘက် အမေရိကတိုက်ဘက်သို့ ပြန်လည်စီးဆင်းစေသည်။

အယ်လ်နီညိုသည် အတ္တလန္တိတ် ဟာရီကိန်းလှုပ်ရှားမှုကို လျှော့ချပေးသော်လည်း ပစိဖိတ်မုန်တိုင်းလှုပ်ရှားမှုကို တိုးမြှင့်ပေးသည်။ လာနီညာကမူ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပြီး အတ္တလန္တိတ် ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်းများကို ပိုမိုများပြားပြီး ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

အပူပိုင်းမုန်တိုင်းများသည် အီကွေတာအနီးရှိ ပူနွေးသောသမုဒ္ဒရာရေပြင်ပေါ်တွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ရိုးရှင်းစွာပြောရလျှင် ဤပူနွေးသောလေများ မြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာသည်။

လေများ ပြန်လည်အေးလာသောအခါ ၎င်းအောက်မှ ပိုမိုပူနွေးသောလေများ မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ဘေးသို့ တွန်းထုတ်ခံရသည်။ ဤသံသရာသည် ပြင်းထန်သောလေနှင့် မိုးကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

ဤသံသရာသည် အရှိန်ရလာပြီး အားကောင်းလာသည်နှင့်အမျှ အပူပိုင်းမုန်တိုင်းတစ်ခုကို ဖန်တီးသည်။

မုန်တိုင်းစနစ်သည် ပိုမိုလျင်မြန်စွာ လည်ပတ်လာသည်နှင့်အမျှ ၎င်း၏ဗဟိုဖြစ်သော မုန်တိုင်းမျက်လုံး (eye) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။

မုန်တိုင်းမျက်လုံးသည် အလွန်ငြိမ်သက်ပြီး ကြည်လင်ကာ လေဖိအား အလွန်နည်းပါးသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပြင်းထန်သောလည်ပတ်မှုက လေများကို အပြင်ဘက်သို့ တွန်းထုတ်လိုက်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။

လေတိုက်နှုန်း တစ်နာရီ ၆၃ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီ ၃၉ မိုင်) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ထိုမုန်တိုင်းကို အပူပိုင်းမုန်တိုင်းဟု ခေါ်သည်။ လေတိုက်နှုန်း တစ်နာရီ ၁၁၉ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီ ၇၄ မိုင်) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ထိုမုန်တိုင်းသည် အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်း၊ တိုင်ဖွန်း သို့မဟုတ် ဟာရီကိန်း ဖြစ်လာသည်။

အခြေခံအားဖြင့် ပြောရလျှင် ဟာရီကိန်း၊ ဆိုင်ကလုန်းနှင့် တိုင်ဖွန်းတို့သည် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ ကွဲပြားသည်မှာ ၎င်းတို့ မည်သည့်နေရာမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်ဆိုသည့်အချက်သာဖြစ်သည်။ သုံးခုစလုံးသည် လေတိုက်နှုန်း တစ်နာရီ ၁၁၉ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီ ၇၄ မိုင်) ကျော်လွန်သော မုန်တိုင်းစနစ်များဖြစ်သည်။

• ဟာရီကိန်းများ (Hurricanes): ဤမုန်တိုင်းများသည် မြောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် အရှေ့မြောက်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာတို့တွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး အမေရိကန် အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်း၊ မက္ကဆီကိုပင်လယ်ကွေ့နှင့် ကာရစ်ဘီယံတို့ကို မကြာခဏ ထိခိုက်စေသည်။ ဟာရီကိန်းတစ်ခု၏ ပြင်းအားကို လေတိုက်နှုန်း အဆင့် ၁ မှ ၅ အထိ တိုင်းတာသည်။ အမျိုးအစား ၁ ဟာရီကိန်းသည် လေတိုက်နှုန်း တစ်နာရီ ၁၁၉-၁၅၃ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီ ၇၄-၉၅ မိုင်) ရှိသော လေများကို သယ်ဆောင်လာမည်ဖြစ်ပြီး အမျိုးအစား ၅ မုန်တိုင်းသည် လေတိုက်နှုန်း တစ်နာရီ ၂၅၂ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီ ၁၅၇ မိုင်) ကျော်သော လေများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
• ဆိုင်ကလုန်းများ (Cyclones): ဤမုန်တိုင်းများသည် တောင်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာတို့တွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး ဩစတြေးလျမှ မိုဇမ်ဘစ်အထိ နိုင်ငံများကို မကြာခဏ ထိခိုက်စေသည်။ ဆိုင်ကလုန်းရာသီသည် ပုံမှန်အားဖြင့် နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလအထိ ဖြစ်သည်။
• တိုင်ဖွန်းများ (Typhoons): ဤမုန်တိုင်းများသည် အနောက်မြောက်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး ဖိလစ်ပိုင်နှင့် ဂျပန်တို့ကို မကြာခဏ ထိမှန်သည်။ တိုင်ဖွန်းရာသီသည် မေလမှ အောက်တိုဘာလအထိ အဖြစ်များဆုံးဖြစ်သော်လည်း တစ်နှစ်ပတ်လုံး ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ တိုင်ဖွန်းတစ်ခု၏ ပြင်းအားကို အမျိုးမျိုးသော ခွဲခြားသတ်မှတ်ချက်များဖြင့် တိုင်းတာပြီး အပြင်းထန်ဆုံးမုန်တိုင်းများကို "စူပါတိုင်ဖွန်း" ဟုခေါ်သည်။

အယ်လ်နီညိုသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မည်သည့်နေရာတွင် ရှိသည်ပေါ် မူတည်၍ ရာသီဥတုကို ကွဲပြားစွာ သက်ရောက်မှုရှိသည်။

အယ်လ်နီညိုကာလအတွင်း အတ္တလန္တိတ်တွင် ဟာရီကိန်းလှုပ်ရှားမှု ကျဆင်းသည်။ ပျမ်းမျှရာသီတစ်ခုတွင် အမည်ပေးထားသော မုန်တိုင်း ၁၄ ခုနှင့် ဟာရီကိန်း ၇ ခု (အဓိက ဟာရီကိန်း ၃ ခု အပါအဝင်) ရှိသည်။

သမိုင်းကြောင်းအရ အယ်လ်နီညိုကာလအတွင်း ဟာရီကိန်းဖြစ်ပွားသည့် ရက်အရေအတွက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျခဲ့ပြီး မုန်တိုင်းစနစ်၏ ပြင်းအားမှာလည်း ယေဘုယျအားဖြင့် လျော့ကျခဲ့သည်။

"အယ်လ်နီညိုရဲ့ အတ္တလန္တိတ်ဒေသအပေါ် သက်ရောက်မှုက ဟာရီကိန်းဖြစ်ပေါ်မှုကို မကြာခဏ ဖိနှိပ်နိုင်ပေမယ့် ရာသီတစ်ခုစီ ဘယ်လိုဖြစ်လာမလဲဆိုတာကိုတော့ မသေချာသေးပါဘူး" ဟု NOAA ၏ အမျိုးသားမိုးလေဝသဌာန ညွှန်ကြားရေးမှူး ကင်မ် ဂရေဟမ်က သတင်းထုတ်ပြန်ချက်တွင် ပြောကြားခဲ့သည်။

"ရာသီတစ်ခုလုံးကို အလွန်ဆိုးရွားစေဖို့ မုန်တိုင်းတစ်ခုတည်းနဲ့တင် လုံလောက်ပါတယ်" ဟု ၎င်းက သတိပေးခဲ့ပြီး ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်းများ ဝင်ရောက်နိုင်သည့် ဒေသများရှိ လူတိုင်းကို မုန်တိုင်းများအတွက် ပြင်ဆင်ထားရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။

အတ္တလန္တိတ်ရှိ အပူပိုင်းမုန်တိုင်းများသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသေအပျောက်အများဆုံးနှင့် ကုန်ကျစရိတ်အများဆုံး သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များထဲမှ အချို့ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတစ်ခုတည်းတွင် ၁၉၈၀ မှ ၂၀၂၄ ခုနှစ်အထိ ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်းများကြောင့် လူပေါင်း ၇,၂၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် ၁၆၀ ဦးနှုန်းဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးဆုံးရှုံးမှုမှာလည်း ဒေါ်လာ ၁.၅၅ ထရီလီယံခန့် ရှိခဲ့သည်။ ဤအရေအတွက်များတွင် ဟာရီကိန်း ကက်ထရီနာ (၂၀၀၅)၊ မာရီယာ (၂၀၁၇) နှင့် ဟယ်လင် (၂၀၂၄) တို့ ပါဝင်သည်။

အယ်လ်နီညိုကာလအတွင်း ဟာဝိုင်အီပတ်ဝန်းကျင်တွင် မုန်တိုင်းများ ပိုမိုဖြစ်ပေါ်သည်။ အယ်လ်နီညိုဖြစ်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အကြာတွင် ဤဒေသသို့ မုန်တိုင်းများ ပိုမိုရွေ့လျားလာလေ့ရှိသည်။

အယ်လ်နီညိုကာလအတွင်း ဩစတြေးလျကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်တွင် မုန်တိုင်းများ နည်းပါးစွာ ဖြစ်ပေါ်သည်။

သို့သော် မုန်တိုင်းများသည် လုံးဝပျောက်ကွယ်သွားခြင်းမရှိပါ။ ၎င်းတို့ဖြစ်ပေါ်သည့်နေရာသည် နိုင်ငံတကာစံတော်ချိန်မျဉ်းအနီးနှင့် အရှေ့ဘက်သို့ တောင်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာဘက်သို့ ရိုးရှင်းစွာ ရွေ့လျားသွားခြင်းဖြစ်သည်။

ဤအပြောင်းအလဲများသည် ရာသီဥတုအဆင့်ပေါ် မူတည်၍ ရွေ့လျားပြီး အားကောင်းလာသော ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အပူချိန်နှင့် လေထုအခြေအနေများ ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။

အနောက်မြောက်ပစိဖိတ်သည် တောင်ဘက်နှင့် ဆင်တူစွာ ပြုမူသည်။ အယ်လ်နီညိုကာလအတွင်း တိုင်ဖွန်းအရေအတွက် စုစုပေါင်းမှာ အတူတူပင်ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့ဖြစ်ပေါ်သည့်နေရာများ ပြောင်းလဲသွားသည်။ အာရှအနီးရှိ သမုဒ္ဒရာ၏ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် တိုင်ဖွန်းများ နည်းပါးစွာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး နိုင်ငံတကာစံတော်ချိန်မျဉ်းဘက်သို့ အရှေ့ဘက်တွင် ပိုမိုများပြားစွာ ဖြစ်ပေါ်သည်။

အနောက်တောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာတို့တွင် မုန်တိုင်းအရေအတွက်၌ သိသာထင်ရှားသော အပြောင်းအလဲများ မတွေ့ရပါ။

အပူပိုင်းမုန်တိုင်းများကို အမည်ပေးသည့် အလေ့အထသည် သတိပေးချက်များနှင့် မီဒီယာသတင်းများတွင် မုန်တိုင်းများကို လူများ လျင်မြန်စွာ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ရန် ကူညီပေးရန်အတွက် စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းမုန်တိုင်းများကို ပျက်စီးသွားသောလှေတစ်စင်းကို အစွဲပြု၍ "အန်တီ၏ ဟာရီကိန်း" ကဲ့သို့ စိတ်ကြိုက်အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။

၁၉၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းတွင် မုန်တိုင်းများကို အမျိုးသမီးအမည်များ စတင်ပေးခဲ့သည်။ မိုးလေဝသပညာရှင်များသည် နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်စဉ် မုန်တိုင်းများကို အစဉ်လိုက် အမည်ပေးသည့် အက္ခရာစဉ်အမည်စာရင်းများကို လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဟာရီကိန်းများအတွက် အမျိုးသားအမည်များကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ယခုအခါ အမျိုးသမီးအမည်များနှင့် တစ်လှည့်စီ အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။

ဟာရီကိန်းများကို ကမ္ဘာ့မိုးလေဝသအဖွဲ့အစည်း (World Meteorological Organization) မှ စီမံခန့်ခွဲသော စာရင်းများကို အသုံးပြု၍ အမည်ပေးသည်။ မုန်တိုင်းတစ်ခုသည် အလွန်အမင်း သေဆုံးမှုများ သို့မဟုတ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ၎င်း၏အမည်ကို အနားပေးခြင်းမရှိပါက စာရင်းခြောက်ခုသည် ခြောက်နှစ်တစ်ကြိမ် လည်ပတ်သည်။ အနားပေးထားသော အမည်များတွင် ကက်ထရီနာ (၂၀၀၅)၊ ဆန်ဒီ (၂၀၁၂)၊ အာမာနှင့် မာရီယာ (၂၀၁၇) တို့ ပါဝင်သည်။

အခြားဒေသများရှိ အမည်ပေးခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်များသည် အတ္တလန္တိတ်တွင် အသုံးပြုသည့် လုပ်ငန်းစဉ်များနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆင်တူသည်။ အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်းများကို ဒေသအဆင့်တွင် သတ်မှတ်ထားသော စည်းမျဉ်းများအရ အမည်ပေးလေ့ရှိပြီး ဒေသခံဘာသာစကားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ကိုက်ညီသော စာရင်းများကို အသုံးပြုသည်။

ရွေးချယ်ထားသော အမည်များသည် ဒေသတစ်ခုစီရှိ လူများအတွက် ရင်းနှီးပြီး မုန်တိုင်းများအတွင်း သတိပေးချက်များကို ပိုမိုရှင်းလင်းလွယ်ကူစွာ ဆက်သွယ်နိုင်ရန် ကူညီပေးသည်။

အောက်ပါပုံတွင် ၂၀၂၆ ခုနှစ် အတ္တလန္တိတ်မုန်တိုင်းအမည်စာရင်းကို ပြသထားသည်။