ထရမ့် - အီရန်နှင့် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်း ရှိ၊ မရှိကို ကမ္ဘာကြီးက မကြာမီ သိရှိရလိမ့်မည်

အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်က အီရန်နိုင်ငံနှင့်ဖြစ်ပွားနေသော အမေရိကန်-အစ္စရေးစစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် လုပ်ငန်းစဉ်စတင်မည့် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MOU) လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းမှာ ပျက်ပြားသွားနိုင်သေးကြောင်း အရိပ်အမြွက်ပြောကြားလိုက်သည်။

ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ အီဗီယန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် G7 ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် သတင်းထောက်များနှင့် တွေ့ဆုံစဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့က ထရမ့်အား သောကြာနေ့တွင် ပြုလုပ်ရန်စီစဉ်ထားသည့် လက်မှတ်ရေးထိုးပွဲနှင့်ပတ်သက်၍ မည်မျှယုံကြည်မှုရှိသနည်းဟု မေးမြန်းရာတွင် ၎င်းက တိကျသောဖြေဆိုမှုမျိုး မပြုလုပ်ခဲ့ပေ။ တစ်နေ့တာအတွင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည့် အမျိုးမျိုးသော ပြောဆိုချက်များတွင် အီရန်နိုင်ငံအနေဖြင့် “စည်းကမ်းတကျမနေပါက” ဝါရှင်တန်အနေဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများကို ပြန်လည်စတင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ထရမ့်က ပြောကြားခဲ့သည်။

“သဘောတူညီချက်တွေဆိုတာ အံ့ဩစရာကောင်းပါတယ်။ ကျွန်တော် တစ်သက်လုံး ဒီလိုသဘောတူညီချက်တွေ လုပ်လာခဲ့တာပါ” ဟု အိန္ဒိယဝန်ကြီးချုပ် နာရန်ဒြာမိုဒီနှင့် ပြုလုပ်သည့် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ထရမ့်က ပြောကြားခဲ့သည်။ “ကျွန်တော်ဟာ ရာနှုန်းပြည့်ဖြစ်လာမယ်လို့ ထင်ရတဲ့ သဘောတူညီချက်တွေထဲကို ဝင်လုပ်ခဲ့ဖူးတယ်၊ ဒါပေမဲ့ မဖြစ်လာခဲ့ဘူး။ ဖြစ်လာဖို့ လုံးဝမရှိဘူးလို့ ထင်ရတဲ့ သဘောတူညီချက်တွေထဲကိုလည်း ဝင်လုပ်ခဲ့ဖူးတယ်၊ ဒါပေမဲ့ သူတို့က ဖြစ်လာတယ်၊ အလွယ်တကူပဲ ဖြစ်လာကြတာပါ”

“ဒါကြောင့် သဘောတူညီချက်တွေနဲ့ပတ်သက်ရင် ဘာမှကြိုမသိနိုင်ဘူး၊ ဟုတ်တယ်မလား။ ဒါပေမဲ့ မကြာခင်မှာပဲ သင်တို့ သိရပါလိမ့်မယ်” ဟု ထရမ့်က ပြောသည်။ “ဒါဟာ ဖြစ်လာလိမ့်မယ်လို့ ကျွန်တော်ထင်ပါတယ်”

ထိုသို့ပြောကြားပြီး မကြာမီတွင်ပင် အခြားမိန့်ခွန်းတစ်ခု၌ ထရမ့်က လက်မှတ်ရေးထိုးပွဲသည် ကြိုတင်ကြေညာထားသည်ထက် ပိုမိုစောစီးစွာ “မနက်ဖြန် [ကြာသပတေးနေ့] သို့မဟုတ် နောက်တစ်ရက်” တွင် ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း အရိပ်အမြွက် ပြောကြားခဲ့သည်။

ထရမ့်နှင့် ၎င်း၏ ထိပ်တန်းအရာရှိများသည် အမေရိကန်နှင့် အီရန်နှစ်နိုင်ငံစလုံးက စစ်မျက်နှာအားလုံးတွင် တိုက်ခိုက်မှုများရပ်တန့်မည်၊ အမေရိကန်၏ ရေကြောင်းပိတ်ဆို့မှုကို ရုပ်သိမ်းမည်နှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်မည်ဟု ပြောကြားထားသည့် အဆိုပါ MOU ၏ နောက်ဆုံးအခြေအနေနှင့်ပတ်သက်၍ ဝိရောဓိဖြစ်ဖွယ် သတင်းစကားများကို ပေးပို့နေကြသည်။

အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်၏ အနာဂတ်၊ ဒေသတွင်းရှိ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့များအား အီရန်၏ ပံ့ပိုးကူညီမှုနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား၏ အနာဂတ်စီမံခန့်ခွဲမှုတို့အပါအဝင် ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော ပြဿနာများအတွက် ရက်ပေါင်း ၆၀ ကြာ ဆွေးနွေးမှုများပြုလုပ်ရန် အစပြုသည့် သဘောတူညီချက်အဖြစ်သာ အဆိုပါကနဦးသဘောတူညီချက်က ဆောင်ရွက်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း နှစ်ဖက်စလုံးက သဘောတူညီထားကြသည်။

အမေရိကန်အရာရှိများကမူ အဆိုပါ MOU ကို တနင်္ဂနွေနေ့ကတည်းက ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်ဖြင့် လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးဖြစ်ကြောင်းနှင့် သဘောတူညီချက်၏ စည်းကမ်းချက်များမှာ ပြောင်းလဲနိုင်ခြင်းမရှိကြောင်း အခိုင်အမာ ပြောကြားထားသည်။

နှစ်ဖက်စလုံးက တရားဝင်စည်းကမ်းချက်များကို ထုတ်ပြန်ခြင်းမရှိသေးသော်လည်း အမေရိကန်အဆင့်မြင့်အရာရှိတစ်ဦးက သတင်းထောက်များနှင့် ဖုန်းဖြင့်ပြောဆိုစဉ် အချက် ၁၄ ချက်ကို ဖတ်ပြခဲ့သည်။

အဆိုပါအရာရှိက MOU ကို တနင်္ဂနွေနေ့တွင် အီလက်ထရောနစ်စနစ်ဖြင့် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော်လည်း သောကြာနေ့တွင် နောက်ဆုံးလက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းမပြုမီအထိ နှစ်ဖက်စလုံးသည် သဘောတူညီချက်မှ နုတ်ထွက်ခွင့်ရှိနေသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခြင်းနှင့် အီရန်ဆိပ်ကမ်းများအပေါ် အမေရိကန်၏ ရေကြောင်းပိတ်ဆို့မှုကို ရုပ်သိမ်းခြင်းအပြင် အမေရိကန်အနေဖြင့် အီရန်၏ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာလုပ်ငန်းအတွက် ပိတ်ဆို့မှုများကို ချက်ချင်းဖြေလျှော့ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း အမေရိကန်အရာရှိက ပြောသည်။

အဆိုပါ MOU တွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်နှင့်ပတ်သက်သည့် ကတိကဝတ်အနည်းငယ်သာ ပါဝင်ပြီး နျူကလီးယားလက်နက်ကို ရှာဖွေမည်မဟုတ်ကြောင်း အီရန်၏ ရပ်တည်ချက်ကို ပြန်လည်အတည်ပြုထားကာ နှစ်နိုင်ငံစလုံးက လက်ရှိ “အခြေအနေအတိုင်း (status quo)” ကို ထိန်းသိမ်းထားမည်ဖြစ်ကြောင်း အဆိုပါအရာရှိက ဆိုသည်။

အီရန်၏ ကြွယ်ဝသော ယူရေနီယမ်သိုလှောင်မှုနှင့် နျူကလီးယားအစီအစဉ်၏ အနာဂတ်ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုများကို ရက်ပေါင်း ၆၀ ကာလအတွင်း ပြုလုပ်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။

ထို့အပြင် အမေရိကန်နှင့် ၎င်း၏ ဒေသတွင်းမိတ်ဖက်များသည် “အီရန်နိုင်ငံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအတွက် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံ အီရန်၏ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးနှင့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက် အနည်းဆုံး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ဘီလီယံ ၃၀၀ ပါဝင်သည့် အပြန်အလှန်သဘောတူညီထားသော အစီအစဉ်တစ်ခုကို ရေးဆွဲသွားမည်” ဟု MOU တွင် ထူးခြားစွာ ဖော်ပြထားသည်။

အီရန်အပေါ် ပိတ်ဆို့မှုများ အပြည့်အဝဖယ်ရှားခြင်းနှင့် အီရန်၏ ပိုင်ဆိုင်မှု ဒေါ်လာဘီလီယံပေါင်းများစွာကို ပြန်လည်ဖွင့်ပေးခြင်းတို့မှာ သဘောတူညီချက် လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက် သတ်မှတ်မထားသော အချိန်ဇယားတစ်ခုအတိုင်း ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်သည်။

သောကြာနေ့တွင် ဒေါ်လာဘီလီယံ ၃၀၀ တန်ဖိုးရှိ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအစီအစဉ်နှင့်ပတ်သက်၍ မေးမြန်းရာတွင် ထရမ့်က “သူတို့ [အီရန်] က အရာရာကို မှန်ကန်စွာ လုပ်ဆောင်နေမှသာ” ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

ထရမ့်က အီရန်၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည်ဖွင့်ပေးခြင်းနှင့် ၎င်းတို့အား ငွေကြေးတိုက်ရိုက်ပေးအပ်ခြင်းတို့အကြား ကွာခြားချက်ကိုလည်း ထောက်ပြခဲ့သည်။

“ကျွန်တော်တို့က သူတို့ရဲ့ငွေတွေကို အများကြီး သိမ်းထားခဲ့တယ်၊ အခုလည်း ကျွန်တော်တို့ဆီမှာ ရှိနေတယ်... ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ငွေမဟုတ်ဘူး၊ သူတို့ငွေတွေပါ၊ တစ်ချိန်တုန်းက ကျွန်တော်တို့က အေးခဲထားခဲ့တာပါ” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

“ကျွန်တော်တို့ ပြန်ပေးရလိမ့်မယ်လို့ ထင်ပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့သာ ပြန်မပေးဘူးဆိုရင် ဘယ်သူမှ ဒေါ်လာငွေကြေးအပေါ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံတော့မှာ မဟုတ်ဘူး” ဟု ၎င်းက ပြောသည်။

သဘောတူညီချက်နှင့်ပတ်သက်သည့် လျှို့ဝှက်ထားမှုများကို အမေရိကန်နိုင်ငံရေးလောက၏ နှစ်ဖက်စလုံးက ဝေဖန်လျက်ရှိသည်။

“အီရန်နဲ့ တစ်လကြာ ဆွေးနွေးမှုတွေကနေ ဘယ်သူမှကြည့်ခွင့်မရှိတဲ့ စာမျက်နှာတစ်မျက်နှာခွဲစာ သဘောတူညီချက်ပဲ ထွက်လာတယ်” ဟု ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီမှ အထက်လွှတ်တော်အမတ် မာ့ခ်ကယ်လီက ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် X လူမှုကွန်ရက်၌ ရေးသားခဲ့သည်။

“လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များနှင့် ထောက်လှမ်းရေးကော်မတီဝင်တစ်ဦးအနေနဲ့ ကျွန်တော်တို့မှာ သဘောတူညီချက်တစ်ခုရှိတယ်ဆိုတာကို ယုံကြည်ဖို့အတွက် တွစ်တာစာတိုတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ တကယ့်စာသားကို မြင်တွေ့ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

ရီပတ်ဘလစ်ကန်ပါတီမှ အထက်လွှတ်တော်အမတ်များ၏ ခေါင်းဆောင် ဂျွန်သန်းက ထရမ့်၏ ပါတီဝင်များသည် တရားဝင်စာသားကို ထုတ်ပြန်ပေးရန် အိမ်ဖြူတော်ကို ဖိအားပေးနေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

“ကျွန်တော်တို့ ဒါကိုရအောင် ကြိုးစားနေပါတယ်” ဟု သန်းက အင်္ဂါနေ့တွင် သတင်းထောက်များအား ပြောကြားခဲ့သည်။

နိုင်ငံတကာမူဝါဒစင်တာမှ အကြီးတန်းလုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် နီဂါ မော်တာဇာဗီက “စာသားထုတ်ပြန်ခြင်းနှင့်ပတ်သက်၍ သိသာထင်ရှားသော နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ထည့်သွင်းစဉ်းစားမှုများ” ရှိနေကြောင်း ထောက်ပြခဲ့သည်။

“ဝါရှင်တန်နဲ့ တီဟီရန်တို့က သဘောတူညီချက်ရဲ့ မတူညီတဲ့ ရှုထောင့်တွေကို လူသိရှင်ကြား အလေးပေးပြောဆိုနေကြသလို၊ ဘက်ပေါင်းစုံက ဝေဖန်သူတွေကလည်း အကြောင်းအရာတွေကို စိစစ်နေကြပါတယ်” ဟု မော်တာဇာဗီက အယ်လ်ဂျာဇီးယားသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။

“တရားဝင်လက်မှတ်မရေးထိုးမီနှင့် အဓိကအသေးစိတ်အချက်အလက်များကို မဆုံးဖြတ်မီ စာရွက်စာတမ်းကို ထုတ်ပြန်ခြင်းက နိုင်ငံရေးအရ ဆန့်ကျင်မှုများကို ပိုမိုပြင်းထန်စေပြီး အကောင်အထည်ဖော်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို ရှုပ်ထွေးစေနိုင်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

အမေရိကန်ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီ ဗန့်စ်က ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် CBS News နှင့် ပြောဆိုရာ၌ အဆိုပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို နှေးကွေးစေလိုသည်မှာ ဝါရှင်တန်မဟုတ်ဘဲ အီရန်နှင့် ဒေသတွင်း ကြားဝင်စေ့စပ်သူများသာဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

“ဟုတ်ပါတယ်၊ တကယ်တော့ ကျွန်တော် အပြည့်အဝ နားမလည်တဲ့ သံတမန်ရေးရာ ပရိုတိုကောအချို့ ရှိနေပါတယ်” ဟု လျှို့ဝှက်ထားမှုနှင့်ပတ်သက်၍ မေးမြန်းရာတွင် ဗန့်စ်က ပြောသည်။

“ကျွန်တော်တို့ကတော့ ဒီသဘောတူညီချက်ထဲမှာ ဘာတွေပါဝင်လဲဆိုတာကို အမေရိကန်ပြည်သူတွေကို ပြောပြချင်တဲ့အတွက် ဒီနေ့ပဲ ထုတ်ပြန်ဖို့ သူတို့ကို တိုက်တွန်းနေပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

တစ်ဖက်တွင်လည်း ထရမ့်သည် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့က G7 အစည်းအဝေးတွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားရာ၌ MOU ကို မဟာဗျူဟာမြောက် အောင်မြင်မှုတစ်ခုအဖြစ် ထပ်မံချီးကျူးခဲ့ပြီး၊ ယခင်သမ္မတ ဘာရက်အိုဘားမားလက်ထက်က ရရှိခဲ့သည့် ၂၀၁၅ ခုနှစ် ပူးတွဲဘက်စုံလုပ်ဆောင်မှုအစီအစဉ် (JCPOA) ထက် သာလွန်သည့် နျူကလီးယားသဘောတူညီချက်ကို အီရန်နှင့် နောက်ဆုံးတွင် ရရှိလိမ့်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။

အဆိုပါသဘောတူညီချက်အရ တီဟီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ကန့်သတ်ရန်နှင့် ပိတ်ဆို့မှုများဖြေလျှော့ပေးမှုအတွက် ယခင်ကမရှိခဲ့ဖူးသည့် နိုင်ငံတကာစစ်ဆေးမှုများကို လက်ခံရန် သဘောတူခဲ့သည်။ ထရမ့်သည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အဆိုပါသဘောတူညီချက်မှ တစ်ဖက်သတ် နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။

ထရမ့်က အမေရိကန်-အစ္စရေးစစ်ပွဲသည် အီရန်တွင် “အစိုးရပြောင်းလဲမှု” ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်ဟု ထပ်မံပြောကြားခဲ့သော်လည်း ကျွမ်းကျင်သူများ၏ သဘောတူညီချက်အရ နိုင်ငံ၏အစိုးရမှာ ဆက်လက်တည်ရှိနေရုံသာမက ၎င်း၏ ခေါင်းဆောင်သစ်အချို့မှာ ပိုမိုတင်းမာသော ချဉ်းကပ်မှုများဖြင့် အမြစ်တွယ်လာခဲ့ကြသည်။

ထရမ့်က ခေါင်းဆောင်သစ်အုပ်စုကို “အလွန်ဉာဏ်ကောင်းသူများ” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။

“သူတို့ဟာ အစွန်းရောက်မှု အလွန်နည်းသွားပြီလို့ ကျွန်တော်ထင်တယ်... သူတို့ဟာ တကယ်ကို ကောင်းမွန်သူတွေလို့ ကျွန်တော်ထင်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

အစ္စရေးနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ထရမ့်က လက်ဘနွန်တွင် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် ဘင်ဂျမင်နေတန်ယာဟု၏ စစ်ရေးချဉ်းကပ်မှုကို ထပ်မံဝေဖန်ခဲ့ပြီး၊ အစ္စရေးစစ်တပ်က အမေရိကန်-အီရန် သဘောတူညီချက်အသစ်ကို ပျက်ပြားစေမည့် တိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

သို့သော်လည်း ၎င်းက နှစ်နိုင်ငံအကြား ဆက်လက်ရှိနေသည့် မိတ်ဖက်ဆက်ဆံရေးကို ချီးကျူးခဲ့သည်။

ဝါရှင်တန်အနေဖြင့် MOU ၏ “မိတ္တူ” တစ်စောင်ကို အစ္စရေးထံ ပေးပို့ထားကြောင်း ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။