အီသီယိုးပီးယား၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများနှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရာဒေသများ ပုံပြလမ်းညွှန်

အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံသည် ၂၀၂၀ မှ ၂၀၂၂ ခုနှစ်အထိ နှစ်နှစ်ကြာ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဆိုးရွားလှသည့် တီဂရေးစစ်ပွဲ တရားဝင်ပြီးဆုံးပြီးနောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ကျင်းပမည့် ရွေးကောက်ပွဲအတွက် ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့တွင် မဲရုံများသို့ သွားရောက်ကြမည်ဖြစ်သည်။ အဆိုပါစစ်ပွဲသည် အီသီယိုးပီးယား ဖက်ဒရယ်အစိုးရနှင့် တီဂရေးပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး (TPLF) တို့အကြား ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက်ဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

လူဦးရေ ၁၃၅ သန်းခန့်ရှိသော အီသီယိုးပီးယားသည် အာဖရိကတွင် လူဦးရေ ဒုတိယအများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေ အများဆုံး ၁၀ နိုင်ငံစာရင်းဝင်ဖြစ်သည်။

ငါးနှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပသော ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါလီမန်အမတ်နေရာ ၅၄၇ နေရာလုံးအတွက် ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်ရာ မဲပေးပိုင်ခွင့်ရှိသူ ၅၀.၅ သန်းကျော်သည် မဲပေးရန် စာရင်းပေးသွင်းထားသည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှစ၍ နိုင်ငံကို ဝန်ကြီးချုပ် အာဘီ အာမက်က အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ကြွယ်ဝချမ်းသာရေးပါတီ (Prosperity Party) သည် နိုင်ငံ၏ အမတ်နေရာ ၅၄၇ နေရာအနက် ၄၅၇ နေရာကို ရရှိထားသည်။

အီသီယိုးပီးယား အမျိုးသားရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် (NEBE) သည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် တရားဝင်ရလဒ်များကို ကြေညာဖွယ်ရှိသည်။

အီသီယိုးပီးယားသည် အာဖရိကဦးချိုဒေသရှိ ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဧရိယာ ၁,၁၀၄,၃၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၄၂၆,၄၀၀ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းကာ အီရစ်ထရီးယား၊ ဆူဒန်၊ တောင်ဆူဒန်၊ ကင်ညာ၊ ဆိုမာလီယာနှင့် ဂျီဘူတီနိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။

နိုင်ငံသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်နှစ်ဆယ်အတွင်း သိသာထင်ရှားသော စီးပွားရေးတိုးတက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး နိုင်ငံတကာငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့ (IMF) က ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ၉.၂ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားရာ ၎င်းသည် တိုက်ကြီးပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ သို့သော် မြင့်မားသော ငွေကြေးဖောင်းပွမှု (၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလအထိ ၁၁.၇ ရာခိုင်နှုန်း)၊ နိုင်ငံခြားငွေကြေး ပြတ်လပ်မှုနှင့် စစ်ပြီးခေတ် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး၏ ကုန်ကျစရိတ်ကြီးမားသော ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးများ အပါအဝင် စိန်ခေါ်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေသည်။

နိုင်ငံတွင် တရားဝင်ဘာသာစကား ငါးမျိုးရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ အာဖာ၊ အမ်ဟာရစ်၊ အိုရိုမို၊ ဆိုမာလီနှင့် တီဂရင်ညာတို့ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ သုံးပုံနှစ်ပုံခန့်သည် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များဖြစ်ပြီး သုံးပုံတစ်ပုံမှာ မွတ်ဆလင်များဖြစ်သည်။ အီသီယိုးပီးယားဂျူးလူမျိုး အနည်းငယ်နှင့် ရိုးရာဘာသာတရားကို ကိုးကွယ်သူများလည်း ရှိသည်။

အရှေ့အာဖရိကနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးစုအများဆုံး ကွဲပြားသောနိုင်ငံများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ထူးခြားသော လူမျိုးစု ၈၀ ကျော်ရှိသည်။

အိုရိုမိုလူမျိုးများသည် လူဦးရေ၏ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ရှိပြီး အကြီးဆုံးလူမျိုးစုဖြစ်ကာ အများစုမှာ တောင်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ အမ်ဟာရာလူမျိုးများသည် ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ရှိကာ သမိုင်းကြောင်းအရ နိုင်ငံရေးအရ လွှမ်းမိုးသော အုပ်စုဖြစ်သည်။

အခြားအရေးပါသော လူမျိုးစုများတွင် အရှေ့ပိုင်းရှိ ဆိုမာလီ (၇ ရာခိုင်နှုန်း)၊ မြောက်ပိုင်း တီဂရေးဒေသတွင် အများစုနေထိုင်သော တီဂရေးယန် (၆ ရာခိုင်နှုန်း) နှင့် တောင်ပိုင်းကုန်းမြင့်ဒေသရှိ ဆီဒါမာ (၄ ရာခိုင်နှုန်း) တို့ ပါဝင်သည်။ အခြားသော လူမျိုးစုအမျိုးမျိုးသည် နိုင်ငံ၏ ကျန်ရှိသောအပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။

ဤကွဲပြားမှုသည် နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးဖွဲ့စည်းပုံတွင် ထင်ဟပ်နေသည်။ အီသီယိုးပီးယားကို ဒေသဆိုင်ရာပြည်နယ် ၁၂ ခုနှင့် အထူးမြို့တော်နှစ်ခု (အဒစ်အဘာဘာနှင့် ဒိုင်ရီဒါဝါ) အဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး တစ်ခုစီကို လွှမ်းမိုးသော လူမျိုးစုတစ်ခုစီအလိုက် အဓိကဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းစနစ်ကို ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် တရားဝင်ဖြစ်စေခဲ့သည်။

အောက်ပါမြေပုံတွင် နိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများနှင့် ဒေသများကို ပြသထားသည်။

အီသီယိုးပီးယားသည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်မှစ၍ စစ်မျက်နှာများစွာတွင် စစ်ပွဲများ ဆက်တိုက်နီးပါး ဖြစ်ပွားနေခဲ့သည်။

၂၀၂၀ မှ ၂၀၂၂ ခုနှစ်အထိ အီသီယိုးပီးယားတပ်ဖွဲ့များ (ENDF) နှင့် ၎င်းတို့၏ မဟာမိတ်များဖြစ်သော အီရစ်ထရီးယားတပ်ဖွဲ့များ အပါအဝင် တပ်ဖွဲ့များသည် တီဂရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ (TDF) နှင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ တိုက်ပွဲများသည် တီဂရေးတွင် စတင်ခဲ့ပြီး အိမ်နီးချင်း အာဖာနှင့် အမ်ဟာရာဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။

အဆိုပါစစ်ပွဲသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ပရီတိုးရီးယား ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက်ဖြင့် ပြီးဆုံးခဲ့သော်လည်း အခြေအနေမှာ ပျက်စီးလွယ်နေဆဲဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် TPLF နှင့် အီသီယိုးပီးယားအစိုးရတပ်ဖွဲ့များအကြား တီဂရေး၌ ထပ်မံတိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ ပျက်စီးလွယ်သော ငြိမ်းချမ်းရေးကို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။

၂၀၁၉ ခုနှစ်မှစ၍ အိုရိုမီယာဒေသဆိုင်ရာတပ်ဖွဲ့များ၊ ENDF နှင့် အိုရိုမိုလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (OLA) တို့အကြား ပဋိပက္ခများကြောင့် အရပ်သား ထောင်ပေါင်းများစွာ သေဆုံးခဲ့သည်။ အိုရိုမိုလူမျိုးများအတွက် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ရှာဖွေနေသော OLA သည် အိုရိုမီယာနှင့် နယ်စပ်ဒေသများတွင် နေထိုင်သော အမ်ဟာရာလူမျိုးများကိုလည်း ပစ်မှတ်ထားခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ်အစိုးရနှင့် OLA အဖွဲ့ခွဲတစ်ခုတို့အကြား ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော်လည်း အစိုးရတပ်ဖွဲ့များသည် လေကြောင်းနှင့် ဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများ အပါအဝင် အရပ်သားများအား အတင်းအကြပ် ဖမ်းဆီးပျောက်ဆုံးစေခြင်းနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်လက်ကျူးလွန်နေသည်။

အမ်ဟာရာပြည်သူ့စစ်များသည် တီဂရေးစစ်ပွဲတွင် ဖက်ဒရယ်တပ်ဖွဲ့များနှင့်အတူ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသော်လည်း ဖက်ဒရယ်အစိုးရက TPLF နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့သောအခါ ထိုမဟာမိတ်ဖွဲ့မှု ပြိုလဲခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ် အာဘီက အမ်ဟာရာပြည်သူ့စစ်များကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးပမ်းလာသောအခါ ဆက်ဆံရေးများ သိသိသာသာ ယိုယွင်းလာခဲ့သည်။ အမ်ဟာရာ ဖာနို ကိုယ်ပိုင်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ဖက်ဒရယ်တပ်ဖွဲ့များအကြား တိုက်ပွဲများသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး အမ်ဟာရာဒေသရှိ ဇုန် ၁၁ ခုတွင် ခရိုင် ၃၁ ခုကျော်၌ တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ်များ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

လွတ်လပ်သော ပဋိပက္ခစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည့် လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခတည်နေရာနှင့် ဖြစ်စဉ်အချက်အလက် (ACLED) အရ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၅ ရက်နေ့အထိ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် တိုက်ခိုက်မှု ၇,၄၀၀ ကျော် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

အမ်ဟာရာဒေသသည် အတည်ငြိမ်ဆုံးဒေသအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး တိုက်ခိုက်မှုများ၏ ထက်ဝက်ကျော် (၃,၇၁၉ ကြိမ်) ကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ လူဦးရေအများဆုံးဒေသဖြစ်သော အိုရိုမီယာတွင် OLA ဦးဆောင်သော လက်နက်ကိုင်ပုန်ကန်မှုနှင့် သီးခြားလူမျိုးစုပဋိပက္ခများကြောင့် တိုက်ခိုက်မှု ၂,၇၃၅ ကြိမ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။

အခြားဒေသများတွင်လည်း မတည်ငြိမ်မှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး တီဂရေးတွင် တိုက်ခိုက်မှု ၂၆၂ ကြိမ်နှင့် အနောက်ပိုင်း ဂမ်ဘီလာဒေသတွင် တိုက်ခိုက်မှု ၁၄၄ ကြိမ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။

အောက်ပါမြေပုံတွင် လွန်ခဲ့သော လေးနှစ်အတွင်း နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အမျိုးမျိုးသော တိုက်ခိုက်မှုများ၏ အချိန်စီးရီးကို ပြသထားသည်။