အစ္စရေး၏ တောင်ပိုင်းလက်ဘနွန် ကျူးကျော်မှုက ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာက သမိုင်းကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။

လေဘနွန်နိုင်ငံ၏ မြေမျက်နှာပြင်သည် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာသော သမိုင်းကြောင်းများဖြင့် ထပ်ဆင့်တည်ရှိနေသော်လည်း ၎င်း၏ အဖိုးတန်ဆုံး ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ နေရာအများအပြားသည် ယခုအခါ အစ္စရေး၏ တိုးချဲ့စစ်ရေးထိုးစစ်လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေသည်။

အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးဟု ခေါ်ဆိုနေသော်လည်း စနေနေ့တွင် အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များသည် လေဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ အကြီးဆုံးမြို့များထဲမှ တစ်မြို့ဖြစ်သော နာဘာတီယာမြို့အနီး ကျောက်ဆောင်ထူထပ်သော တောင်ကုန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည့် နှစ် ၉၀၀ သက်တမ်းရှိ ဘော့ဖော့ခံတပ် (Beaufort Castle) ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

အဆိုပါသိမ်းပိုက်မှုသည် ရက်ပေါင်းများစွာ ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်ပြီး အစ္စရေး၏ ၂၆ နှစ်အတွင်း လေဘနွန်နိုင်ငံအတွင်းသို့ အနက်ရှိုင်းဆုံး စစ်ရေးကျူးကျော်မှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များသည် လီတာနီမြစ် (Litani River) မြောက်ဘက်သို့ ဖြတ်ကျော်ကာ ဇာဟရာနီမြစ် (Zahrani River) ဘက်သို့ ချီတက်ခဲ့ကြသည်။

လေဘနွန်နိုင်ငံတွင် လက်ရှိ၌ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ ၆ ခုရှိသည်။

ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများသည် လူသားမျိုးနွယ်အတွက် ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှု သို့မဟုတ် သဘာဝအရေးပါမှုရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ခံရသော အထင်ကရနေရာများ သို့မဟုတ် ဒေသများဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာမှ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရန် သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။

လေဘနွန်ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီး ဂါဆန် ဆာလာမီ (Ghassan Salame) က AFP သတင်းအေဂျင်စီသို့ ပြောကြားရာတွင် နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများသည် ရှေးဟောင်း တိုင်ယာမြို့ (Tyre) အပါအဝင် အမွေအနှစ်နေရာများကို "အကြီးအကျယ် အန္တရာယ်" ကျရောက်စေသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

ဘေရွတ်မြို့ (Beirut) ၏ တောင်ဘက် ၈၃ ကီလိုမီတာ (၅၂ မိုင်) ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိသော တိုင်ယာမြို့တွင် ရှေးဟောင်း ဖီနီရှန် (Phoenician) ကမ္ဘာ့အရေးအပါဆုံးမြို့များထဲမှ တစ်ခု၏ အကြွင်းအကျန်များ ပါဝင်ပြီး ရောမခေတ် အပျက်အစီးများနှင့် ရောမအင်ပါယာ၏ အကြီးဆုံး မြင်းပြိုင်ကွင်းများထဲမှ တစ်ခုလည်း ပါဝင်သည်။

အစ္စရေး၏ အတင်းအကျပ် ရွှေ့ပြောင်းခိုင်းစေမှုများနှင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် တိုင်ယာမြို့မှ လူပေါင်း ထောင်နှင့်ချီ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရပြီး အချို့ခန့်မှန်းချက်များအရ မြို့နှင့်ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ လေဘနွန်တစ်ဝန်းလုံးတွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော စစ်ပွဲကြောင့် လူပေါင်း တစ်သန်းကျော် အိုးအိမ်စွန့်ခွာခဲ့ကြရသည်။

ဘီစီ သုံးထောင်စုနှစ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော တိုင်ယာမြို့သည် မြေထဲပင်လယ်၏ ထိပ်တန်း ရေကြောင်းအင်အားကြီးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ဘီစီ ၃၃၂ ခုနှစ်တွင် မဟာအလက်ဇန္ဒား (Alexander the Great) ၏ ဝိုင်းရံတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျွန်းမြို့ကို ကုန်းမကြီးနှင့် ဆက်သွယ်ပြီးနောက် တိုင်ယာမြို့သည် ဂရိ၊ ရောမနှင့် ဘိုင်ဇန်တိုင်း (Byzantine) အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ကြီးပွားတိုးတက်ခဲ့ပြီးနောက် ခရူးဆိတ်စစ်ပွဲများ (Crusades) ပြီးနောက် ရာစုနှစ်များစွာအတွင်း တဖြည်းဖြည်း ယုတ်လျော့လာခဲ့သည်။

"ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများသည် တိုင်ယာမြို့၏ အပျက်အစီးများနှင့် အလွန်နီးကပ်စွာ ကျရောက်ခဲ့သည်" ဟု ဝန်ကြီး ဆာလာမီက ပြောကြားခဲ့ပြီး နာဘာတီယာမြို့ကို အပေါ်စီးမှ မြင်ရသော အလယ်ခေတ် ဘော့ဖော့ခံတပ်မှာ "တိုက်ရိုက်ထိမှန်ခဲ့သည်" ဟုလည်း ဖြည့်စွက်ပြောကြားခဲ့သည်။

လေဘနွန်နိုင်ငံတွင် ယာယီအားဖြင့် မြှင့်တင်ထားသော ကာကွယ်မှု (provisional enhanced protection) ပေးထားသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ နေရာ ၃၉ ခု အနည်းဆုံးရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် အများအပြားသည် တောင်ပိုင်းတွင်ရှိပြီး လက်ရှိ အစ္စရေးစစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ၏ သက်ရောက်မှုရှိသော ဒေသများတွင် တည်ရှိသည်။

အဆိုပါသတ်မှတ်ချက်သည် နိုင်ငံတကာဥပဒေအောက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များအတွက် အမြင့်ဆုံးသော ဥပဒေရေးရာ ကာကွယ်မှုကို ပေးစွမ်းပြီး မည်သည့်လိုက်နာမှုမရှိခြင်းမဆို ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဟိဂ်ကွန်ဗင်းရှင်း (Hague Convention) နှင့် ၎င်း၏ ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဒုတိယပရိုတိုကော (Second Protocol) ကို ပြင်းထန်စွာ ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်ကာ ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။

ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သော သတင်းထုတ်ပြန်ချက်တွင် ယူနက်စကို၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လက်ထောက်ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် လာဇာ အီလွန်ဒူ အာဆိုမို (Lazare Eloundou Assomo) က ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန်နှင့် ၎င်းသည် လူမျိုးတစ်မျိုး၏ အမှတ်သရုပ် (identity) ၏ ကျောရိုးအဖြစ် မည်သို့အသုံးဝင်ပုံကို အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။

"မည်သည့်နေရာတွင်မဆို အမွေအနှစ်များ ဖျက်ဆီးခံရသောအခါ ကိုယ်ကျင့်တရားစံနှုန်းများ ယိုယွင်းလာပြီး လူမှုစည်းလုံးညီညွတ်မှု ပျက်ပြားကာ ယုံကြည်မှုနှင့် ခံနိုင်ရည်ရှိမှုတို့ အန္တရာယ်ကျရောက်သည်" ဟု ၎င်းက ပြောကြားခဲ့သည်။

ကာကွယ်ထားသော ထင်ရှားသည့် နေရာအချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။

ဘော့ဖော့ခံတပ် (Qalaat al-Shaqif)

အာရဗီဘာသာဖြင့် Qalaat al-Shaqif ဟု လူသိများသော ၁၂ ရာစု ခရူးဆိတ်ခံတပ်သည် လေဘနွန်တောင်ပိုင်း၏ အထက် မီတာ ၇၀၀ (ပေ ၂,၃၀၀) အမြင့်တွင် တည်ရှိသည်။ လီတာနီမြစ်ကို အပေါ်စီးမှ မြင်ရသော ၎င်း၏ အရေးပါသည့် တည်နေရာကြောင့် ဒေသတွင်း အရေးအပါဆုံး မဟာဗျူဟာမြောက် ခံတပ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။

အဆိုပါခံတပ်၏ ထိန်းချုပ်မှုသည် ခရူးဆိတ်စစ်သည်များလက်မှ အော့တိုမန် (Ottomans) အပါအဝင် ဒေသတွင်း အင်အားကြီးနိုင်ငံများသို့ ဆက်လက်လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့သည်။ ပါလက်စတိုင်းတိုက်ခိုက်ရေးသမားများက ၎င်းကို အခြေစိုက်စခန်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၈၂ ခုနှစ် အစ္စရေးကျူးကျော်မှုအတွင်း အစ္စရေးက သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် လေဘနွန်တောင်ပိုင်းမှ ဆုတ်ခွာသည်အထိ သိမ်းပိုက်ထားခဲ့သည်။

အာမယ်လ်တောင်တန်းခံတပ်များ (Mount Amel Castles)

အာမယ်လ်တောင်တန်းဒေသတွင် အလယ်ခေတ်ခံတပ် လေးခုရှိပြီး ရာစုနှစ်များစွာကြာ ခရူးဆိတ်၊ အေယူဘစ် (Ayyubid)၊ မမ်လွတ် (Mamluk) နှင့် ဒေသခံတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ထင်ဟပ်ပြသကာ လေဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ စစ်ရေးဗိသုကာပညာ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

Qalaat Tibnin (Toron)၊ Qalaat Chakra (Dubieh)၊ Qalaat Deir Kifa (Maron) နှင့် Qalaat Chamaa တို့သည် ၁၂ ရာစုတွင် ခရူးဆိတ်ခံတပ်များအဖြစ် စတင်ခဲ့ပြီး ရာစုနှစ်များစွာအတွင်း အကြိမ်ကြိမ် ပြန်လည်တည်ဆောက်ကာ ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။

အဆိုပါနေရာများသည် ရောမခေတ်နှင့် ထိုထက်စောသော ရှေးဟောင်းသုတေသနအလွှာများကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး တစ်ဘနင် (Tibnin) နှင့် ချာမာ (Chamaa) တို့တွင် ကြေးခေတ်အခြေချနေထိုင်မှု အထောက်အထားများလည်း ရှိသည်။

အက်ရှ်မွန် ဘုရားကျောင်း (Eshmun Sanctuary)

ဆိုင်ဒွန် (Sidon) အနီးရှိ အက်ရှ်မွန်ဘုရားကျောင်းသည် အာဝါလီမြစ် (Awali River) ကမ်းနားတွင် ၃.၆ ဟက်တာ (၉ ဧကနီးပါး) ကျယ်ဝန်းသည်။ ဖီနီရှန် ကုသရေးနတ်ဘုရား အက်ရှ်မွန်အား ရည်စူးတည်ဆောက်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး ဒေသတွင်း အရေးအပါဆုံး ကုသရေးနေရာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။

ဘေရွတ်မြို့၏ တောင်ဘက် ၄၀ ကီလိုမီတာ (၂၅ မိုင်) ခန့်အကွာတွင် ဆိုင်ဒွန်မြို့သည် ဖီနီရှာ (Phoenicia) ၏ ထိပ်တန်းဆိပ်ကမ်းများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ကြီးထွားလာခဲ့ပြီး မြေထဲပင်လယ်ကုန်သွယ်ရေး၊ ခရမ်းရောင်ဆိုးဆေး၊ ဖန်ထည်လုပ်ငန်းနှင့် သတ္တုထည်လုပ်ငန်းများဖြင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သမိုင်းဝင်ဗဟိုချက်တွင် ရှေးဟောင်းတောင်ကုန်း၊ ငါးဖမ်းဆိပ်ကမ်းအပြင် ပင်လယ်နှင့် ကုန်းမြေခံတပ်များ ပါဝင်သည်။

ဆိုင်ဒါ (Saida) ၏ သမိုင်းဝင်ဗဟိုချက်သည် မြှင့်တင်ထားသော ကာကွယ်မှု (enhanced protection) ပေးထားသည့် နေရာများထဲတွင် ပါဝင်ပြီး ၎င်းသည် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများနှင့် စာရင်းသွင်းရန် စဉ်းစားဆဲနေရာများ နှစ်ခုလုံးကို အကျုံးဝင်သည်။

နီဟာ (Niha)

လေဘနွန်၏ ချိုဖ် (Chouf) ဒေသသည် ရောမနှင့် ဘိုင်ဇန်တိုင်းရွာ၏ အကြွင်းအကျန်များကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး အိမ်များ၊ နေနတ်ဘုရား ဟီလီယို (Helios) အား ရည်စူးတည်ဆောက်ထားသော ဘုရားကျောင်းနှင့် ဘိုင်ဇန်တိုင်း ဘာစီလီကာ (basilica) တို့ ပါဝင်သည်။ အဆိုပါနေရာသည် ရှေးဟောင်းနှောင်းပိုင်းကာလ ကျေးလက်နေထိုင်မှုဘဝနှင့် ကိုးကွယ်မှုတို့ကို ရှားပါးစွာ မြင်တွေ့ခွင့်ပေးသည်။

ဟက်စ်ဘိုင်ယာခံတပ် (Hasbaiyya Castle)

အဆိုပါနေရာသည် လေဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ ဟက်စ်ဘိုင်ယာမြို့ကို အပေါ်စီးမှ မြင်ရသည်။ မူလက ခရူးဆိတ်ခံတပ်ဖြစ်ပြီး ၁၂ ရာစုတွင် ချီဟပ် အီမာ (Chehab emirs) များက သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ နောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းတို့၏ အာဏာစက်အဖြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ခံတပ်၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့ကို ယနေ့တိုင် ထိုမိသားစုက သိမ်းပိုက်ထားဆဲဖြစ်သည်။

ဟီရမ်၏ ဂူသင်္ချိုင်း (Hiram’s Tomb)

တိုင်ယာမြို့အနီးတွင် တည်ရှိပြီး ၎င်းသည် တိုင်ယာမြို့၏ ဖီနီရှန်ဘုရင် ဟီရမ် (Hiram) နှင့် ရိုးရာအရ ဆက်စပ်နေသော အထိမ်းအမှတ် ကျောက်ဂူသင်္ချိုင်းဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ကြီးမားသော ထုံးကျောက်ခေါင်းသည် ဖီနီရှန်သင်္ဂြိုဟ်မှုဓလေ့များနှင့် ရှေးဟောင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ ထာဝရအမွေအနှစ်ကို ထင်ဟပ်ပြသသည်။

ဂါလိလဲပြည် ကာနာ (Cana of Galilee)

ဆယ်လ်ဖစ် (Salfit) နှင့် ကာလ်ကီလီယာ (Qalqilya) အကြားရှိ တောင်ကုန်းများတွင် တည်ရှိပြီး ၎င်းတွင် ကြေးနီကျောက်ခေတ် (Chalcolithic) နှင့် အစောပိုင်းကြေးခေတ် (Early Bronze Age) မှ ရှေးဟောင်းသုတေသနအကြွင်းအကျန်များ ပါဝင်သည်။ ခရစ်ယာန်ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ ယေရှုနှင့် ၎င်း၏တပည့်များသည် ကာနာမြို့ရှိ မင်္ဂလာပွဲအချိန်ဝန်းကျင်တွင် ထိုနေရာ၌ ဆုတောင်းခဲ့ကြပြီး ထိုနေရာတွင် ရေကို ဝိုင်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။

နာအမ်၏ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းနေရာ (Paleolithic Site of Naam)

တိုင်ယာမြို့တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ၎င်းသည် ကျောက်ခေတ်ဟောင်းအောက်ပိုင်း (Lower Palaeolithic) ကာလကတည်းက လူသားတို့၏ လှုပ်ရှားမှုအထောက်အထားများကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များသည် ကြေးနီကျောက်ခေတ်နှင့် အစောပိုင်းကြေးခေတ် (၁) မှ ကျောက်လက်နက်ထုတ်လုပ်မှု အထောက်အထားများကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။