အမေရိကန်-အီရန်တို့၏ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သက်တမ်းတိုးခြင်းနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခြင်းအပေါ် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများ၏ တုံ့ပြန်မှု

အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်နှင့် အီရန်သမ္မတ မာဆွတ် ပီဇက်ရှ်ခီယန်တို့သည် အမေရိကန်-အီရန် စစ်ပွဲအတွင်း အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို သက်တမ်းတိုးရန် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) တစ်ရပ်ကို အီလက်ထရောနစ်စနစ်ဖြင့် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။

ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးနေသည့် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံက “အစ္စလာမ်မာဘတ် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ” သည် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့မှစ၍ အသက်ဝင်နေပြီဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

အဆိုပါသဘောတူညီချက်တွင် နျူကလီးယားလက်နက် မထုတ်လုပ်ရန် အီရန်၏ ကတိကဝတ်ကို ပြန်လည်အတည်ပြုခြင်း၊ စစ်မျက်နှာအားလုံးတွင် စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ခြင်းနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခြင်းတို့ ပါဝင်ကြောင်း အမေရိကန်အရာရှိများက ပြောသည်။

အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့က အီရန်ကို တိုက်ခိုက်မှုများ စတင်ခဲ့သည့် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်တွင် စစ်ပွဲစတင်ခဲ့သော်လည်း ဧပြီ ၈ ရက်တွင် ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကြောင့် ပြင်းထန်သော တိုက်ခိုက်မှုအများစု ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ယခုသဘောတူညီချက်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ရက်ပေါင်း ၆၀ သက်တမ်းတိုးလိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်၊ တီဟီရန်အပေါ် ချမှတ်ထားသည့် အမေရိကန်၏ ပိတ်ဆို့မှုများနှင့် အေးခဲထားသော ပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည်ထုတ်ပေးရေးတို့အတွက် နောက်ထပ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ရန် လမ်းစဖွင့်ပေးလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။

ဤသတင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများ၏ တုံ့ပြန်မှုများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် -

အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စ်မေးလ် ဘာဂါအီက လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက် အီရန်မီဒီယာများသို့ ပြောကြားရာတွင် အမေရိကန်၏ လိုက်နာဆောင်ရွက်မှုကို အီရန်က “မည်သည့်အလျှော့အတင်းမျှမရှိဘဲ” စောင့်ကြည့်သွားမည်ဖြစ်ပြီး ဝါရှင်တန်က “၎င်း၏ တာဝန်ဝတ္တရားများကို ရှောင်လွှဲပါက” အီရန်ကလည်း ၎င်း၏ ကတိကဝတ်များကို “ဖြည့်ဆည်းပေးမည်မဟုတ်” ဟု ဆိုသည်။

၎င်းက ရက်ပေါင်း ၆၀ ကာလအတွင်း အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်နှင့် အမေရိကန်၏ ပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းရေးတို့အတွက် ဆွေးနွေးသွားမည်ဖြစ်သော်လည်း တီဟီရန်၏ ဒုံးကျည်အစီအစဉ်မှာမူ ညှိနှိုင်းမှုတွင် ပါဝင်မည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

ထို့အပြင် အီရန်သည် ၎င်း၏ အဆင့်မြင့်ကြွယ်ဝစေထားသော ယူရေနီယမ်သိုလှောင်မှုကို ပြည်ပသို့ တင်ပို့မည်မဟုတ်ကြောင်း၊ အစ္စရေးကို အီရန်နှင့်ပတ်သက်သည့် ကတိကဝတ်များ လေးစားလိုက်နာစေရန် တိုက်တွန်းရမည့် တာဝန်မှာ အမေရိကန်တွင်ရှိကြောင်းနှင့် အိုမန်နိုင်ငံနှင့်အတူ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို စီမံခန့်ခွဲရန် စနစ်သစ်တစ်ခုကို အပြီးသတ်ရေးဆွဲသွားမည်ဖြစ်ပြီး ထိုနေရာတွင် “ဝန်ဆောင်မှုအတွက် အခကြေးငွေ ကောက်ခံမည်” ဖြစ်ကြောင်း ၎င်းက ပြောကြားခဲ့သည်။

အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့် ဗာဆိုင်းနန်းတော်တွင် ကြားဖြတ်သဘောတူညီချက်ကို ကိုယ်တိုင်လက်မှတ်ရေးထိုးနေသည့် ဗီဒီယိုမှတ်တမ်းတွင် ၎င်းသည် စာရွက်ပေါ်တွင် လက်မှတ်မထိုးမီ ခေတ္တရပ်တန့်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။

“ဒါက မလွယ်ကူခဲ့ပါဘူး” ဟု ထရမ့်က ၎င်း၏ လက်နှစ်ဖက်ကို ဆန့်ထုတ်ကာ ပရိသတ်ကို ပြောကြားခဲ့သည်။ “ကျွန်တော် ပြောနိုင်ပါတယ်” ဟု ပထမစာမျက်နှာကို လက်မှတ်ရေးထိုးရင်း ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။

သို့သော်လည်း အဆိုပါ ကြားဖြတ်သဘောတူညီချက်သည် ထရမ့်၏ ရီပတ်ဘလစ်ကန်ပါတီဝင်များထံမှ ဝေဖန်မှုများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့က အဆိုပါသဘောတူညီချက်သည် အခွန်ထမ်းပြည်သူများ၏ ငွေကြေး ဒေါ်လာဘီလီယံပေါင်းများစွာကို အလဟဿဖြစ်စေပြီး တီဟီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ကန့်သတ်ရာတွင် အကျိုးသက်ရောက်မှုနည်းပါးသည်ဟု ငြင်းခုံကြသည်။

သို့သော်လည်း အချို့သော ရီပတ်ဘလစ်ကန်များကမူ အဆိုပါသဘောတူညီချက်ကို ထောက်ခံကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။

အမေရိကန် ရီပတ်ဘလစ်ကန် အထက်လွှတ်တော်အမတ် ရော်ဂျာ မာရှယ်က အီရန်နှင့် အမေရိကန်တို့အကြား နားလည်မှုစာချွန်လွှာကို ချီးကျူးခဲ့သည်။

X လူမှုကွန်ရက်တွင် မာရှယ်က ၎င်းကို “အနိုင်ရသည့် သဘောတူညီချက်” ဟု ဖော်ပြခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ထရမ့်က တစ်ဖက်သတ် နုတ်ထွက်ခဲ့သည့် သမ္မတဟောင်း ဘာရက် အိုဘားမားလက်ထက်က သဘောတူညီချက်ထက် ပိုမိုကောင်းမွန်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

ပါကစ္စတန်ဝန်ကြီးချုပ် ရှာဘာဇ် ရှာရစ်ဖ်က ကြာသပတေးနေ့တွင် ပြောကြားရာ၌ သမိုင်းဝင် “အစ္စလာမ်မာဘတ် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ” ကို အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့က အီလက်ထရောနစ်စနစ်ဖြင့် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြောင်း ကြေညာရသည့်အတွက် ဂုဏ်ယူမိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

X လူမှုကွန်ရက်တွင် ၎င်းက “နားလည်မှုစာချွန်လွှာကို နိုင်ငံနှစ်နိုင်ငံစလုံး၏ ဂုဏ်သရေရှိ သမ္မတများက လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ကြားဝင်စေ့စပ်သူအနေဖြင့် ကျွန်တော်ကလည်း ထောက်ခံအတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ အစိုးရအသီးသီး၏ အမြင့်ဆုံးအဆင့်တွင် ဤသဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းသည် ပဋိပက္ခကို သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ဖြေရှင်းရန် နှစ်ဖက်စလုံး၏ ကတိကဝတ်ကို ပြသနေခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ရေးသားခဲ့သည်။

“ဤနားလည်မှုစာချွန်လွှာသည် ဒေသတစ်ခုလုံးအတွက် ပိုမိုနားလည်မှု၊ အပြန်အလှန်လေးစားမှုနှင့် မျှဝေခံစားရမည့် သာယာဝပြောမှုတို့အတွက် ခိုင်မာသော အခြေခံအုတ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ” ဟု ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။

IAEA ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်က ကြားဖြတ်သဘောတူညီချက်ကို ကြိုဆိုခဲ့ပြီး ကုလသမဂ္ဂ၏ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့သည် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်နှင့်ပတ်သက်၍ ရှင်းလင်းသော အစီအစဉ်တစ်ခုကို ရေးဆွဲသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

“နားလည်မှုစာချွန်လွှာ ရှိလာတာက ကောင်းပါတယ်။ အခု နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အလုပ်တွေ စတင်ပါပြီ” ဟု ရာဖေးလ် ဂရိုဆီ၏ ပြောကြားချက်ကို ရိုက်တာသတင်းဌာနက ကိုးကားဖော်ပြခဲ့သည်။

“IAEA အနေနဲ့ အမေရိကန်နဲ့ အီရန်အရာရှိတွေနဲ့အတူ ထိုင်ပြီး တီဟီရန်ရဲ့ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းဖို့ ခိုင်မာတဲ့ခြေလှမ်းတွေကို စတင်ရေးဆွဲရမယ့်အချိန် ရောက်ပါပြီ။”

ပြင်သစ်သမ္မတ အီမန်နျူရယ် မက်ခရွန်က ပါရီအနီးရှိ ဗာဆိုင်းနန်းတော်တွင် ထရမ့်က MoU ကို လက်မှတ်ရေးထိုးနေသည့် ဗီဒီယိုကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။

“သမ္မတ ထရမ့်ဟာ ဒီည ဗာဆိုင်းမှာ အီရန်နဲ့ အမေရိကန်ကြားက သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဗုဒ္ဓဟူးနေ့နှောင်းပိုင်းတွင် X ၌ ရေးသားခဲ့သည်။

“ဒီသဘောတူညီချက်ဟာ ရေရှည်တည်တံ့တဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် လမ်းစဖွင့်ပေးပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်နိုင်စေပါတယ်။ ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နိုင်ငံသားတွေအတွက် စွမ်းအင်ဈေးနှုန်းတွေ လျော့ကျလာစေမယ့် မှန်ကန်တဲ့လမ်းကြောင်းဆီ ဦးတည်တဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ခြေလှမ်းတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

ဟစ်ဇ်ဘိုလာခေါင်းဆောင် နာအင်မ် ကာဆမ်က အဆိုပါသဘောတူညီချက်ကို “ကြီးမားသော အောင်ပွဲ” အဖြစ် ချီးကျူးခဲ့ပြီး လက်ဘနွန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ ညှိနှိုင်းမှုများသည် “အပြန်အလှန်လုံခြုံရေး” ကိုသာ အဓိကထားသင့်ပြီး လက်နက်ဖျက်သိမ်းရေးကဲ့သို့သော “ပြည်တွင်းရေးကိစ္စများ” ကို ဆွေးနွေးမှုတွင် ထည့်သွင်းခြင်းမပြုသင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

“အီရန်ပြည်သူတွေ၊ ခေါင်းဆောင်ပိုင်းနဲ့ လွတ်လပ်မှုကို ထောက်ခံသူတွေကို ဒီကြီးမားတဲ့ အောင်ပွဲအတွက် ဂုဏ်ပြုပါတယ်။ ပြီးတော့ လက်ဘနွန်စစ်မျက်နှာကို ချိတ်ဆက်ပေးခဲ့တဲ့အတွက်၊ အများကြီး စတေးခဲ့ရတဲ့ ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့အတွက်နဲ့ အစ္စရေးကို ကျူးကျော်မှုတွေ ရပ်တန့်အောင် ဖိအားပေးနိုင်ခဲ့တဲ့အတွက် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံကို ကျေးဇူးတင်ပါတယ်” ဟု ကာဆမ်က ရုပ်မြင်သံကြားမိန့်ခွန်းတွင် ပြောကြားခဲ့သည်။

“အစ္စရေးရန်သူနဲ့ ညှိနှိုင်းမှုအတွက် အမြင့်ဆုံးကန့်သတ်ချက်က အပြန်အလှန်လုံခြုံရေးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ လက်နက်ဖျက်သိမ်းရေး ခေါင်းစဉ်အောက်က ဘယ်အဆိုပြုချက်ကိုမှ လက်ခံမှာမဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ အရာအားလုံးကို သိမ်းပိုက်ပြီး နိုင်ငံကို ဖျက်ဆီးဖို့အတွက် အစ္စရေးတို့ရဲ့ နည်းလမ်းတစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။

တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက အမေရိကန်-အီရန် ကြားဖြတ်သဘောတူညီချက် လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်းကို ကြိုဆိုကြောင်းနှင့် နှစ်နိုင်ငံစလုံးအနေဖြင့် လာမည့်ညှိနှိုင်းမှုများကို “ယုတ္တိရှိရှိနှင့် လက်တွေ့ကျကျ” ချဉ်းကပ်လိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ လင်ကျန်းက ဘေဂျင်းအနေဖြင့် နှစ်ဖက်စလုံးသည် သဘောတူညီချက်အရ ၎င်းတို့၏ ကတိကဝတ်များကို လိုက်နာဆောင်ရွက်လိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

ရုရှားနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကလည်း အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ကို ကြိုဆိုကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။