AI Summary
ဒီမိုကရက်တစ် ကွန်ဂိုသမ္မတနိုင်ငံ (DRC) ရဲ့ အီတူရီပြည်နယ်မှာ လျင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့နေတဲ့ အီဘိုလာရောဂါ ကူးစက်မှုကို ထိန်းချုပ်ရာမှာ အရေးပါတဲ့ ကူးစက်ရောဂါ သုတေသနစင်တာ ကွန်ရက် (CREID) ဟာ ကွင်းဆင်းကူညီနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပါဘူး။ ပြီးခဲ့သည့်နှစ်က ထရမ့်အစိုးရအဖွဲ့က ကိုဗစ်-၁၉ မူလဇစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်သည့် သီအိုရီများကြောင့် အဆိုပါကွန်ရက်၏ ရန်ပုံငွေများကို ဖြတ်တောက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ယင်းသို့ မကူညီနိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤအခြေအနေကြောင့် DRC ရှိ အီဘိုလာရောဂါ ကူးစက်ခံရသူများ၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ကူးစက်ရောဂါ သုတေသီများနှင့် အနာဂတ် ကပ်ရောဂါ ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရေး လုပ်ငန်းများ ထိခိုက်နစ်နာခဲ့ရပါသည်။ ရန်ပုံငွေ ဖြတ်တောက်ခံရခြင်းကြောင့် CREID ကွန်ရက်သည် အီဘိုလာဗိုင်းရပ်စ် မျိုးဗီဇခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် ရောဂါရှာဖွေရေး နည်းလမ်းများ တီထွင်ခြင်းကဲ့သို့သော အရေးကြီးသည့် ကွင်းဆင်းလုပ်ငန်းများကို မလုပ်ဆောင်နိုင်တော့ပါ။ လက်ရှိ ကူးစက်မှုသည် ယခင်ကနှင့် မတူသော Bundibugyo ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် ဖြစ်နေသဖြင့် ရောဂါရှာဖွေရာတွင် အခက်အခဲများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ ကွန်ရက်တစ်ခုလုံး စုစည်းလှုပ်ရှားနိုင်ခဲ့ပါက ပိုမိုထိရောက်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်မည်ဟု သုတေသီများက ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ လက်ရှိတွင် သုတေသီများသည် အဝေးမှ အချက်အလက်များကိုသာ ပြန်လည်သုံးသပ်နိုင်ပြီး တိုက်ရိုက်အကူအညီ မပေးနိုင်တော့ဘဲ၊ ကမ္ဘာ့ကပ်ရောဂါ ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရေးအတွက် အရေးပါသည့် ဤကွန်ရက်သည် ဘေးထွက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။
ထင်ရှားသော ပြောကြားချက်များ
"“အဲဒီအကြောင်းပြချက်က တော်တော်လေးကို အဓိပ္ပာယ်ပြည့်ဝနေတယ်လို့ ထင်ပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဒါက ကျွန်တော်တို့ လုပ်ဆောင်ဖို့ လိုအပ်တဲ့ ကပ်ရောဂါ ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရေး သုတေသနမျိုး ဖြစ်နေလို့ပါပဲ”"
"“ကွန်ရက်တစ်ခုလုံးက စုစည်းပြီး လှုပ်ရှားနိုင်ခဲ့မှာပါ”"
ကမ္ဘာတစ်ဝန်းက ဒီမိုကရက်တစ် ကွန်ဂိုသမ္မတနိုင်ငံ (DRC) ရဲ့ အီတူရီပြည်နယ်မှာ လျင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့နေတဲ့ အီဘိုလာရောဂါ ကူးစက်မှုကို ထိန်းချုပ်ဖို့ ရုန်းကန်နေရချိန်မှာ အရေးပါတဲ့ သုတေသနစင်တာ ကွန်ရက်တစ်ခုဟာ ကွင်းဆင်းကူညီနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပါဘူး။ အကြောင်းရင်းကတော့ ပြီးခဲ့တဲ့နှစ်က ထရမ့်အစိုးရအဖွဲ့ဟာ ကိုဗစ်-၁၉ ရဲ့ မူလဇစ်မြစ်နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ သီအိုရီတွေကြောင့် အဆိုပါကွန်ရက်ရဲ့ ရန်ပုံငွေတွေကို ဖြတ်တောက်ခဲ့လို့ ဖြစ်ပါတယ်။
၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်မှာ အမျိုးသားကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (National Institutes of Health - NIH) က တည်ထောင်ခဲ့တဲ့ ပေါ်ပေါက်လာသော ကူးစက်ရောဂါများဆိုင်ရာ သုတေသနစင်တာများ (CREID) ကွန်ရက်ဟာ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်တွေကနေ ပေါ်ပေါက်ပြီး လူတွေဆီ ကူးစက်တတ်တဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်တွေ၊ အီဘိုလာဗိုင်းရပ်စ် ပါဝင်တဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်မျိုးနွယ်စုတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး သုတေသနတွေ လုပ်ဆောင်နေခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဆိုပါကွန်ရက်ဟာ အလယ်ပိုင်းနဲ့ အရှေ့အာဖရိကအပါအဝင် ဒီလိုရောဂါတွေ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေရှိတဲ့ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းက နေရာ ၁၀ ခုမှာ လုပ်ငန်းတွေ လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ (အဆိုပါကွန်ရက်ဟာ မကြာသေးမီက ခရုစ်သင်္ဘောပေါ်မှာ ရှားရှားပါးပါး ကူးစက်မှုဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် (hantavirus) ကိုလည်း သုတေသနပြုလုပ်နေခဲ့ပါတယ်။)
NIH က CREID ကို ငါးနှစ်တာကာလအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၂ သန်းခန့် ထောက်ပံ့ခဲ့ပြီး ၂၀၂၅ ခုနှစ်မှာ ရန်ပုံငွေသက်တမ်းတိုးဖို့ ရှိနေခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြီးခဲ့တဲ့ ဇွန်လက အဆိုပါစင်တာတွေဟာ သူတို့ရဲ့ သုတေသနဟာ “အမေရိကန်တွေအတွက် မလုံခြုံဘူး၊ အခွန်ထမ်းပြည်သူတွေရဲ့ ရန်ပုံငွေကို ကောင်းကောင်းအသုံးချတာ မဟုတ်ဘူး” လို့ ယူဆကြောင်းနဲ့ အေဂျင်စီရဲ့ ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတွေက အဆိုပါကွန်ရက်ကို ဆက်လက်ပံ့ပိုးတော့မှာ မဟုတ်ကြောင်း ဖော်ပြထားတဲ့ လုပ်ငန်းရပ်ဆိုင်းရေး အမိန့်ကို လက်ခံရရှိခဲ့ပါတယ်။
“အဲဒီအကြောင်းပြချက်က တော်တော်လေးကို အဓိပ္ပာယ်ပြည့်ဝနေတယ်လို့ ထင်ပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဒါက ကျွန်တော်တို့ လုပ်ဆောင်ဖို့ လိုအပ်တဲ့ ကပ်ရောဂါ ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရေး သုတေသနမျိုး ဖြစ်နေလို့ပါပဲ” လို့ လာဂျိုလာ၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ Scripps Research မှ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု ဗိုင်းရပ်စ်ပညာရှင်ဖြစ်ပြီး အနောက်အာဖရိကရှိ CREID စင်တာနှစ်ခုအနက် တစ်ခုကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ Kristian Andersen က ပြောပါတယ်။ Andersen ဟာ ရောဂါရှာဖွေရေး နည်းလမ်းတွေ တီထွင်ရာမှာ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဗိုင်းရပ်စ် ဘယ်လိုပြောင်းလဲပြီး ပျံ့နှံ့နေလဲဆိုတာကို သိရှိဖို့ အီဘိုလာဗိုင်းရပ်စ် မျိုးဗီဇတွေကို ပြီးခဲ့တဲ့ ကူးစက်မှုတွေအတွင်း မျိုးဗီဇခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုတွေ လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ အခုတော့ သူဟာ အဲဒီလိုလုပ်ငန်းမျိုးတွေ လုပ်ဆောင်ဖို့ NIH ရန်ပုံငွေ မရှိတော့ပါဘူး။
သူက DRC မှာရှိတဲ့ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်တွေနဲ့ စကားပြောနေပြီး ကူးစက်မှုနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အချက်အလက်တွေကို ပြန်လည်သုံးသပ်နေတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ စစ်ဆေးခြင်း ဒါမှမဟုတ် မျိုးဗီဇခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အကူအညီပေးနိုင်ခြင်း မရှိဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ “ကျွန်တော်တို့ ဆန်ဒီယေဂိုမှာ ထိုင်ပြီး ဒီအဖြစ်အပျက်တွေကို ကြည့်နေရပါတယ်” လို့ သူက ပြောပါတယ်။
“ကွန်ရက်တစ်ခုလုံးက စုစည်းပြီး လှုပ်ရှားနိုင်ခဲ့မှာပါ” လို့ Andersen နဲ့အတူ အဆိုပါစင်တာကို ဦးဆောင်ခဲ့တဲ့ Tulane ဆေးကျောင်းမှ အဏုဇီဝဗေဒနှင့် ခုခံအားဗေဒ ပါမောက္ခ Robert Garry က ပြောပါတယ်။
CREID စင်တာတွေဟာ DRC မှာ ကွင်းဆင်းလုပ်ဆောင်ရာမှာ လိုအပ်နေတဲ့ ဓာတ်ပြုပစ္စည်းတွေနဲ့ ရောဂါရှာဖွေရေး စစ်ဆေးမှုတွေ တီထွင်ရာမှာ ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အေဂျင်စီတွေဟာ အစောပိုင်း ကူးစက်မှုတွေကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အသုံးပြုခဲ့တဲ့ စစ်ဆေးမှုတွေဟာ DRC မှာ ယခင်က ကူးစက်မှုတွေ ဖြစ်ပွားစေခဲ့တဲ့ ပိုမိုအဖြစ်များတဲ့ Zaire အမျိုးအစား အီဘိုလာကို ရှာဖွေဖို့ ဒီဇိုင်းထုတ်ထားတာကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။ လက်ရှိ ကူးစက်မှုကတော့ Bundibugyo ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။
CREID ဟာ သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်နဲ့ ရီပတ်ဘလစ်ကန် လွှတ်တော်အမတ်တွေ ထောက်ခံခဲ့တဲ့ ကိုဗစ်-၁၉ ဓာတ်ခွဲခန်းပေါက်ကြားမှု သီအိုရီနဲ့ ပတ်သက်မှုတွေ ရှိနေတာကြောင့် ပစ်မှတ်ထားခံရတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ၎င်း၏ မူလစင်တာများထဲမှ တစ်ခုကို EcoHealth Alliance က ဦးဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ ၎င်းသည် ယခင်က အမေရိကန် အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဝူဟန်ဗိုင်းရပ်စ်ဗေဒဌာန (Wuhan Institute of Virology) နှင့် ဆက်စပ်မှုများကြောင့် ကိုဗစ်-၁၉ ၏ မူလဇစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်သည့် သီအိုရီများတွင် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထရမ့်လက်ထက်မှာ ကျန်းမာရေးနှင့် လူသားဝန်ဆောင်မှုဌာန (Department of Health and Human Services) က EcoHealth Alliance ကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှာ အခွန်ထမ်းပြည်သူတွေရဲ့ ရန်ပုံငွေ လက်ခံရယူခြင်းမှ အပြီးအပိုင် ပိတ်ပင်ခဲ့ပါတယ်။ အိမ်ဖြူတော်ကလည်း EcoHealth ရဲ့ ဝူဟန်ဓာတ်ခွဲခန်းနဲ့ ဆက်စပ်မှုတွေကို အမေရိကန် နိုင်ငံတကာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအေဂျင်စီ (US Agency for International Development) ကို ဖျက်သိမ်းရတဲ့ အကြောင်းရင်းအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။
HHS ဒါမှမဟုတ် အိမ်ဖြူတော် နှစ်ခုစလုံးက မှတ်ချက်ပေးဖို့ တောင်းဆိုမှုကို တုံ့ပြန်ခြင်း မရှိခဲ့ပါဘူး။
အနောက်အာဖရိကရှိ Andersen ရဲ့ စင်တာဟာ အီဘိုလာဗိုင်းရပ်စ်နဲ့ လာဆာဗိုင်းရပ်စ် (Lassa virus) တွေကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ ကင်ညာနိုင်ငံ၊ နိုင်ရိုဘီရှိ နောက်ထပ် CREID နေရာတစ်ခုကတော့ အခြားကူးစက်ရောဂါတွေကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်ခဲ့ပေမဲ့ ၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလက ယူဂန်ဒါမှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ အီဘိုလာ ကူးစက်မှုကို တုံ့ပြန်ရာမှာ အဓိကအခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ ၎င်း၏ ယခင်ခေါင်းဆောင်ကတော့ ဒီတစ်ကြိမ်မှာလည်း တုံ့ပြန်မှုရဲ့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖြစ်လာမှာဖြစ်ပြီး ကွန်ရက်အတွင်းရှိ အခြားစင်တာတွေရဲ့ သုတေသနတွေကို အသုံးချနိုင်ခဲ့မှာ ဖြစ်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။