အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့တွင် မဲပေးမည်ဖြစ်ပြီး၊ အာဘီ၏ အုပ်ချုပ်ရေးပါတီက ပြတ်သားသော အနိုင်ရရှိမှုကို မျှော်မှန်းထားသည်။

အက်ဒစ်အဘာဘာ၊ အီသီယိုးပီးယား – အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့တွင် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပမည်ဖြစ်ပြီး ဝန်ကြီးချုပ် အဘီ အာမက်၏ အုပ်ချုပ်ရေးပါတီဖြစ်သော Prosperity Party (PP) သည် အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိမည်ဟု ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် မျှော်လင့်ရသည်။

ကွဲပြားနေသော အတိုက်အခံများနှင့် နိုင်ငံ၏ အချို့ဒေသများရှိ အကြမ်းဖက်မှုများကြောင့် သန်းပေါင်းများစွာသော ပြည်သူများကို မဲပေးခွင့် ဆုံးရှုံးစေနိုင်သည်။

မြို့တော် အက်ဒစ်အဘာဘာတွင် အာဏာရပါတီသည် ထောက်ခံသူများအတွက် ကြီးမားသော စုဝေးပွဲများ ကျင်းပရန် မြို့လယ်ရှိ Meskel Square အပါအဝင် အဓိကလမ်းမကြီးများကို ပိတ်ထားသည်။ အတိုက်အခံပါတီများကမူ ၎င်းတို့အား အလားတူ စုဝေးပွဲများ ကျင်းပခွင့် ပိတ်ပင်ထားသည်ဟု ဆိုသည်။

အစိုးရရုံးမှ အသက် ၂၉ နှစ်အရွယ် စာချုပ်ဝန်ထမ်း Henok Gebre-Selassie သည် အစိုးရအပေါ် ၎င်း၏ ပြင်းထန်သော သံသယများရှိသော်လည်း နံနက်အစောပိုင်းတွင် ၎င်း၏လုပ်ငန်းခွင်မှ သယ်ယူပို့ဆောင်ခံရပြီးနောက် ယခုသီတင်းပတ်တွင် ကြီးမားသော မဲဆွယ်စည်းရုံးရေးပွဲသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ အစိုးရဝန်ထမ်းအလုပ်များအတွက် စိုးရိမ်သောကြောင့် တက်ရောက်ရန် ဖိအားပေးခံရသော လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များနှင့် မပူးပေါင်းပါက အလုပ်တွင် ၎င်းကို ပစ်ပယ်ခံရမည်ဟု ခံစားရကြောင်း ၎င်းက ပြောသည်။

“ဤအစိုးရသည် အဆုံးမရှိသော စစ်ပွဲများကို ဆင်နွှဲခဲ့ပြီး ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုသည် အဓိကစိန်ခေါ်မှုအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် ပန်းခြံများနှင့် မိုးမျှော်တိုက်များ ဆောက်လုပ်ခြင်းကို အာရုံစိုက်နေပြီး ကျွန်ုပ်တို့များစွာကို အခြေခံအဆောက်အအုံများ ဆင်းရဲနေသေးသည့် မြို့ပြင်ဘက်သို့ တွန်းပို့နေသည်” ဟု Henok က ပြောသည်။

အီသီယိုးပီးယား ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်က အနည်းဆုံး လူဦးရေ သန်း ၁၃၀ အနက်မှ လူပေါင်း သန်း ၅၀ ကျော် မဲပေးရန် မှတ်ပုံတင်ထားသည်ဟု ပြောကြားသော်လည်း ဝေဖန်သူများက ထိုကိန်းဂဏန်းများကို အငြင်းပွားကြသည်။ Amhara နှင့် Oromia အပါအဝင် ဒေသများရှိ ပဋိပက္ခများကြောင့် နိုင်ငံ၏ ကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်းများ ဆက်လက်ထိခိုက်နေဆဲဖြစ်ပြီး Tigray ပဋိပက္ခအပြီး ကျန်ရှိနေသော မတည်ငြိမ်မှုများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်ဟု ၎င်းတို့က ဆိုသည်။

Amhara, Oromia, Gambella နှင့် Tigray အပါအဝင် နိုင်ငံ၏ လူဦးရေအများဆုံး ဒေသများစွာသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သော ပြည်တွင်းစစ်အပြီး မတည်ငြိမ်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေသည်။ ထိုစစ်ပွဲကြောင့် ခန့်မှန်းခြေ လူပေါင်း ၆၀၀,၀၀၀ သေဆုံးပြီး သန်းပေါင်းများစွာ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။

“ဤရွေးကောက်ပွဲများသည် အဓိကအားဖြင့် လက်ရှိအာဏာရသူအား တရားဝင်မှု ပေးအပ်ရန် ရည်ရွယ်သော သင်္ကေတသဘော ဆောင်သော လုပ်ဆောင်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်” ဟု Oslo New University College မှ ပါမောက္ခဖြစ်ပြီး အီသီယိုးပီးယားဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူ Kjetil Tronvoll က Al Jazeera သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။

“အီသီယိုးပီးယားရှိ ပါတီစုံရွေးကောက်ပွဲများသည် အစိုးရပြောင်းလဲနိုင်ခြေ အမှန်တကယ်ရှိသော စစ်မှန်သော ပြိုင်ဆိုင်မှုမျိုး Ethiopian People’s Revolutionary Democratic Front (EPRDF) လက်ထက်တွင်လည်းကောင်း၊ PP လက်ထက်တွင်လည်းကောင်း မဖြစ်ခဲ့ဖူးပါ” ဟု ၎င်းက ပြောသည်။

“Tigray ကို ဖယ်ထုတ်ထားခြင်းကြောင့် စိန်ခေါ်မှုသည် အပေါ်ယံမြင်ရသည်ထက် များစွာကြီးမားသည်” ဟု Tronvoll က ပြောကြားပြီး ၎င်းသည် အီသီယိုးပီးယား၏ နိုင်ငံရေးနှင့် နယ်မြေဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ထင်ဟပ်ပြသည်ဟု ဖြည့်စွက်ပြောကြားသည်။

“၎င်းသည် ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ နယ်မြေထိန်းချုပ်မှု အားနည်းခြင်းနှင့် ဒေသတွင်းရှိ နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ဖက်ဒရယ်အာဏာ တိုက်စားခံရခြင်း၏ အကျိုးဆက်ဖြစ်သည်” ဟု ၎င်းက ပြောသည်။

အတိုက်အခံအသံများစွာကို တရားဝင်နိုင်ငံရေးနယ်ပယ်မှ ဖယ်ထုတ်ခံထားရပြီး Amhara, Oromia နှင့် အခြားဒေသများတစ်လျှောက် လက်နက်ကိုင်လှုပ်ရှားမှုများ လှုပ်ရှားနေသည်။

Tigray ကို ရွေးကောက်ပွဲမှ လုံးဝဖယ်ထုတ်ထားသည်။ ဒေသတွင်းတွင် ပိတ်ပင်ထားသော်လည်း သြဇာကြီးမားသော နိုင်ငံရေးအင်အားစုဖြစ်သည့် Tigray People’s Liberation Front (TPLF) က ၎င်း၏အာဏာကို ခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်နေသောကြောင့် ဖက်ဒရယ်အစိုးရနှင့် ထပ်မံရင်ဆိုင်ရမည့် အခြေအနေနှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်မှုများ မြင့်တက်လာစေပြီး အာဖရိကဦးချိုဒေသတွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော မတည်ငြိမ်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

အချို့အတိုက်အခံပါတီများက ၎င်းတို့၏ လိုင်စင်များကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် ပါဝင်နေသည်ဟု ဆိုသည်။ သပိတ်မှောက်ပါက ၎င်းတို့၏ လိုင်စင်များ ရုပ်သိမ်းခံရမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Ethiopian People’s Revolutionary Party (EPRP) ကို ဦးဆောင်နေသော အသက် ၂၃ နှစ်အရွယ် အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် Mistresilasie Tamerat က စုဝေးပွဲများ ကျင်းပရန် ခွင့်ပြုချက်နှင့် နေရာများကို အကြိမ်ကြိမ် ငြင်းပယ်ခံခဲ့ရသည်ဟု ပြောသည်။ ဤကိစ္စကို အစိုးရမှ ဖွဲ့စည်းထားသော လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည့် Ethiopian Human Rights Commission (EHRC) ကလည်း မီးမောင်းထိုးပြခဲ့သည်။

“အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံရေးအတွက် ဒီမိုကရေစီသည် ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ကျွန်မယုံကြည်သည်။ သို့သော် မမောမပန်း ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုနှင့် လက်တွေ့အခြေအနေကို ရိုးသားစွာ ရင်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်ပါ” ဟု ၎င်းက Al Jazeera သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။

၎င်းနှင့် အစိုးရအပေါ် မလိုလားသူဟု သတ်မှတ်ခံရသော အခြားအတိုက်အခံပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် သတင်းသမားများအတွက် အန္တရာယ်များတွင် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရခြင်းနှင့် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခံရခြင်းတို့ ပါဝင်ပြီး များစွာသောသူတို့သည် နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးရန် အတင်းအကျပ် ခိုင်းစေခံရသည်။

အီသီယိုးပီးယားရှိ မီဒီယာများနှင့် သတင်းသမားအများစုကို လာမည့်ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ ဝေဖန်ရေးသားခြင်း မပြုရန် သတိပေးထားသည်။ မီဒီယာထိန်းချုပ်ရေးအာဏာပိုင်အဖွဲ့သည် သတင်းစာများအပေါ် ၎င်း၏လုပ်ဆောင်မှုများကြောင့် စိစစ်ခံနေရပြီး သတင်းသမားများအား နှင်ထုတ်ခြင်းနှင့် The Economist နှင့် The Africa Report ကဲ့သို့သော မီဒီယာများကို ထိခိုက်စေသည့် ကန့်သတ်ချက်များ ပါဝင်သည်။

ယခုသီတင်းပတ်တွင် International Federation for Human Rights (FIDH) က အစိုးရသည် “လူ့အခွင့်အရေးကာကွယ်သူများကို ကာကွယ်ရန်၊ အရပ်ဘက်နယ်ပယ်ကို ပြန်လည်ထူထောင်ရန်၊ နှင့် အီသီယိုးပီးယား၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် နိုင်ငံတကာလူ့အခွင့်အရေးတာဝန်ဝတ္တရားများနှင့် ကိုက်ညီသော ရွေးကောက်ပွဲပတ်ဝန်းကျင်ကို သေချာစေရန်အတွက် လက်ငင်းနှင့် ရေရှည်တွင် ခိုင်မာသော အစီအမံများ ချမှတ်ရမည်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

Reporters Without Borders ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် စာနယ်ဇင်းလွတ်လပ်ခွင့်အညွှန်းကိန်းတွင် အီသီယိုးပီးယားသည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၀ အနက် အဆင့် ၁၄၅ နေရာတွင် ရှိနေပြီး အဆင့်သတ်မှတ်ချက်၏ အောက်ဆုံးပိုင်းတွင်ရှိသော Eritrea, မြောက်ကိုရီးယားနှင့် အီရန်တို့နှင့်အတူ ဖြစ်သည်။

ထိပ်တန်းဝေဖန်ရေးအွန်လိုင်းထုတ်ဝေမှုဖြစ်သော Addis Standard ၏ လိုင်စင်ကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံ၏ ထုတ်ဝေမှုအများဆုံး သတင်းစာဖြစ်သော The Reporter သတင်းစာကိုမူ အစိုးရ၏ ပြောဆိုချက်များနှင့် ကိုက်ညီအောင် သတင်းတင်ပြရန် သတိပေးထားသည်။

အစိုးရသည် ကန့်သတ်ထားသော နိုင်ငံတကာလေ့လာသူများကိုသာ ဖိတ်ကြားခဲ့ပြီး အဓိကအားဖြင့် အာဖရိကသမဂ္ဂနှင့် Intergovernmental Authority on Development တို့မှ ဖြစ်သည်။ ရွေးကောက်ပွဲမျှတမှုကို အကဲဖြတ်ရာတွင် ၎င်းတို့၌ သြဇာသက်ရောက်မှု နည်းပါးသည်ဟု ဝေဖန်သူများက ဆိုသည်။

မဲမပေးမီ ရက်အနည်းငယ်အလိုတွင် အက်ဒစ်အဘာဘာရှိ စိတ်ဓာတ်အခြေအနေသည် ငြိမ်သက်နေသည်။

အာဏာရပါတီ၏ မဲဆွယ်ဆိုင်းဘုတ်များမှလွဲ၍ အခြားမဲဆွယ်ဆိုင်းဘုတ်များ နည်းပါးပြီး မြင်သာသော နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှု နည်းပါးသည်။ ၎င်းသည် နှစ်ဆယ်ဂဏန်းငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှင့် နိုင်ငံ၏ အခြားနေရာများမှ မလုံခြုံမှုများကြောင့် ထွက်ပြေးလာသော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ စီးဝင်လာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ဓာတ်အခြေအနေကို ထင်ဟပ်ပြသည်။

အစိုးရကို ဝေဖန်သည်ဟု ယူဆရသော နာမည်ကြီးအနုပညာရှင် Teddy Afro ၏ သီချင်းများအပါအဝင် သီချင်းများသည် အများပြည်သူနေရာများနှင့် ရေဒီယိုအသံလွှင့်ဌာနများမှ ပိုမိုပျောက်ကွယ်နေသည်ဟု ဒေသခံများက ပြောသည်။

အသက် ၄၁ နှစ်အရွယ် အစိုးရကျောင်းဆရာ Yosef Asnake အတွက် ရွေးကောက်ပွဲသည် ၎င်း၏စိတ်ထဲတွင် နောက်ဆုံးအရာဖြစ်သည်။

အက်ဒစ်အဘာဘာရှိ ဒေသခံကော်ဖီဆိုင်တစ်ဆိုင်တွင် ပြောကြားရာ၌ အစိုးရသည် စစ်မှန်သော ပြိုင်ဆိုင်မှုရှိသည့် ရွေးကောက်ပွဲတစ်ခုအတွက် မဟုတ်ဘဲ ၎င်းက ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးလုပ်ငန်းဟု ဖော်ပြသည့်အရာအတွက် အဘယ်ကြောင့် ငွေကြေးအများအပြား သုံးစွဲနေရသနည်းဟု ၎င်းက မေးခွန်းထုတ်ခဲ့သည်။

“အစိုးရက ဘယ်လိုနည်းနဲ့မဆို အနိုင်ရမှာဖြစ်နေမှ ကျွန်တော် မဲပေးပြီး အချိန်ဖြုန်းနေတာ ဘာအဓိပ္ပာယ်ရှိမှာလဲ” ဟု ၎င်းက မေးသည်။ “စစ်ပွဲ၊ ပဋိပက္ခနှင့် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကဲ့သို့သော အရေးတကြီးကိစ္စများကို ဆက်လက်လျစ်လျူရှုထားစဉ်မှာပေါ့”