‘Milestone’: Macron opens Paris monument honouring Rwanda genocide victims

ပြင်သစ်သမ္မတ အီမန်နျူရယ် မက်ခရွန်သည် ၁၉၉၄ ခုနှစ် ရဝမ်ဒါလူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုတွင် သေဆုံးခဲ့ရသူများအတွက် ရည်စူး၍ ပဲရစ်မြို့၌ အောက်မေ့ဖွယ်ကျောက်တိုင်တစ်ခုကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် အရှေ့အာဖရိကနိုင်ငံဖြစ်သည့် ရဝမ်ဒါနှင့် ဆက်ဆံရေးပိုမိုနီးကပ်လာစေရန် ကြိုးပမ်းနေပြီး သမိုင်းဝင် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများတွင် မိမိတို့၏ အခန်းကဏ္ဍနှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်လက်ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနေချိန်တွင် ယခုကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

အင်္ဂါနေ့က ပြုလုပ်သည့် အဆိုပါဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားတွင် ရဝမ်ဒါသမ္မတ ပေါလ် ကာဂါမီနှင့်အတူ တက်ရောက်မိန့်ခွန်းပြောကြားရာ၌ မက်ခရွန်က ယခုအောက်မေ့ဖွယ်ကျောက်တိုင်သည် “အမှန်တရားကို ရှာဖွေရန် ကြာရှည်စွာ စိတ်ရှည်သည်းခံခဲ့ရသည့် ကြိုးပမ်းမှု၏ အထွတ်အထိပ်” ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

“ရဝမ်ဒါနဲ့ ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့ကြားမှာ မကြုံစဖူး ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေး ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပါပြီ” ဟု မက်ခရွန်က ဆိုသည်။ “ဒီအောက်မေ့ဖွယ်ကျောက်တိုင်ဟာ အောင်မြင်မှုတစ်ခုဖြစ်ပေမဲ့ ဒါဟာ အဆုံးသတ်တော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ လမ်းဖွင့်ပေးခဲ့တဲ့ ခရီးလမ်းရဲ့ မှတ်တိုင်တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆက်လက်ပြောကြားသည်။

“L’Archive” (မှတ်တမ်း) ဟု အမည်ပေးထားသည့် အဆိုပါကျောက်တိုင်သည် ကြေးဝါဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အမည်းရောင် ကျောက်တိုင်နှစ်ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဧပြီလမှ ဇူလိုင်လအတွင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည့် လူမျိုးစု တူစီ (Tutsi) အများစုအပါအဝင် ခန့်မှန်းခြေ အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးနှင့် ကလေးငယ် ၈၀၀,၀၀၀ ခန့်ကို ဂုဏ်ပြုမှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

ယခုအောက်မေ့ဖွယ်ကျောက်တိုင်ကို ဖွင့်လှစ်ခြင်းသည် မက်ခရွန်အနေဖြင့် ကီဂါလီမြို့သို့ သွားရောက်ခဲ့ပြီး ရဝမ်ဒါတွင် ဖြစ်ပွားတော့မည့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများအပေါ် သတိပေးချက်များကို လျစ်လျူရှုခဲ့သည့် ပြင်သစ်၏ ပျက်ကွက်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် ဝန်ခံခဲ့ပြီး ငါးနှစ်အကြာတွင် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။

ပြင်သစ်နိုင်ငံနှင့် ၎င်း၏ အနောက်တိုင်းနှင့် အာဖရိကမဟာမိတ်များသည် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုကို ရပ်တန့်ရန် ဆန္ဒမရှိခဲ့ကြောင်း မက်ခရွန်က ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တရားဝင် တောင်းပန်မှုမျိုးကိုမူ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းမရှိပေ။

အခမ်းအနားတွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားရာ၌ ကာဂါမီက ပြင်သစ်နိုင်ငံအနေဖြင့် မိမိတို့၏ တာဝန်ရှိမှုကို ဝန်ခံရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည့်အတွက် ချီးကျူးခဲ့ပြီး မက်ခရွန်၏ “သတ္တိနှင့် လူသားဆန်မှု” ကိုလည်း အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။

“ပြင်သစ်တစ်နိုင်ငံတည်း ပျက်ကွက်ခဲ့တာ မဟုတ်ပါဘူး၊ အဲဒီထက် အများကြီး ပိုပါတယ်။ တခြားနိုင်ငံတွေလည်း အများကြီး ပျက်ကွက်ခဲ့ကြပေမဲ့ မှတ်တမ်းတွေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ပြီး ဒီအဖြစ်ဆိုးမှာ မိမိတို့ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို ဝန်ခံတဲ့နေရာမှာ ပြင်သစ်လောက် လုပ်ဆောင်နိုင်တဲ့နိုင်ငံ မရှိပါဘူး” ဟု ယခင်က ပြင်သစ်ကို “ပူးပေါင်းကြံစည်သူ” ဟု စွပ်စွဲခဲ့ဖူးသည့် ကာဂါမီက ပြောကြားသည်။

“သမိုင်းဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုတွေကို ရင်ဆိုင်ဖို့ဆိုတာ တကယ့်သတ္တိ လိုအပ်ပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ဒါဟာ တာဝန်ခံရမယ့်သူတွေဆီကနေ ပြင်းထန်တဲ့ ဆန့်ကျင်မှုတွေကို ဖြစ်ပေါ်စေလို့ပါပဲ” ဟု ကာဂါမီက ဆိုသည်။

၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် တူစီလူမျိုးများအပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့စဉ်က ပြင်သစ်သည် ရဝမ်ဒါ၏ ဟူတူ (Hutu) လူမျိုးစုဦးဆောင်သော အစိုးရကို ကြာရှည်စွာ ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည့်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး၊ ယင်းအချက်ကြောင့် နှစ်နိုင်ငံကြား ဆယ်စုနှစ်များစွာ တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အတွင်း သံတမန်ဆက်ဆံရေး ပြတ်တောက်သည်အထိ ဖြစ်ခဲ့သည်။

မက်ခရွန်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့ပြီး သမိုင်းပညာရှင် ဗင်ဆင့် ဒူကလတ် (Vincent Duclert) ဦးဆောင်သည့် ကော်မရှင်တစ်ခု၏ ၂၀၂၁ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာတွင် ပြင်သစ်သည် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုဆီသို့ ဦးတည်သွားသည့် ဖြစ်ရပ်များအပေါ် ၎င်း၏ ကိုလိုနီခေတ် အတွေးအခေါ်များကြောင့် မျက်စိကန်းခဲ့ရပြီး သတ်ဖြတ်မှုများကို ကြိုတင်မမြင်နိုင်ခဲ့သည့်အတွက် “လေးနက်ပြီး ကြီးမားသော” တာဝန်ရှိကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။

သို့သော်လည်း ပဲရစ်မြို့အနေဖြင့် သတ်ဖြတ်မှုများတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်ဟူသော အထောက်အထား မရှိကြောင်း အစီရင်ခံစာတွင် ဖော်ပြထားသည်။

ဒူကလတ်က အဆိုပါကျောက်တိုင်ကို ဖွင့်လှစ်ခြင်းသည် “အားကောင်းသော” ခြေလှမ်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ “တူစီလူမျိုးတွေအပေါ် ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုဟာ အခုဆိုရင် ပြင်သစ်ရဲ့ ပြည်သူ့သမိုင်းမှာ အပြည့်အဝ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာပါပြီ” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ကျူးလွန်သည့် အဆိုးရွားဆုံး ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးရန်အတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်မူကို အသုံးပြု၍ ပြင်သစ်တရားရုံးများသည် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုတွင် ပါဝင်ခဲ့သည့် ရဝမ်ဒါနိုင်ငံသား အချို့ကို ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။

မေလတွင် ပြင်သစ်တရားစီရင်ရေးအဖွဲ့သည် ၁၉၉၈ ခုနှစ်ကတည်းက ပြင်သစ်တွင် နေထိုင်နေသည့် ရဝမ်ဒါသမ္မတဟောင်း ဂျူဗီနယ် ဟာဗျာရီမာနာ၏ ဇနီးသည်သည် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်များနှင့်ပတ်သက်၍ နှစ် ၂၀ နီးပါးကြာ ရပ်ဆိုင်းထားသည့် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုကို ပြန်လည်စတင်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။