ဂါဇာ၊ အီရန်၊ လက်ဘနွန်- အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးများ ရှိနေပါက တိုက်ခိုက်မှုများ အဘယ်ကြောင့် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေရသနည်း။

ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်တို့သည် ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့က အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီခဲ့ပြီးနောက် ထပ်မံ၍ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ကြေညာခဲ့ကြသည်။

အီရန်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့သည် ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့ကတည်းက တရားဝင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိထားခဲ့သည်။ အစ္စရေးနှင့် ပါလက်စတိုင်းအဖွဲ့ ဟားမတ်စ်တို့သည်လည်း ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၀ ရက်နေ့ကတည်းက ဂါဇာတွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲထားခဲ့သည်။

သို့သော်လည်း အစ္စရေး၏ လက်ဘနွန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများသည် ဆက်လက်၍ ထိန်းမနိုင်သိမ်းမရ ဖြစ်နေဆဲဖြစ်ပြီး သောကြာနေ့တွင် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ Naqoura နှင့် Nabatieh ခရိုင်များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး လူတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ အီရန်နှင့် အမေရိကန်တို့သည်လည်း မကြာသေးမီရက်များအတွင်း ပြင်းထန်လာသော အပြန်အလှန်တိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်နေကြသည်။ အီရန်စစ်တပ်သည်လည်း အပစ်အခတ်ရပ်စဲထားစဉ်အတွင်း အီရန်အပေါ် အမေရိကန်၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို အားပေးကူညီသည်ဟု စွပ်စွဲကာ အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု၊ ကူဝိတ်နှင့် ဘာရိန်းကဲ့သို့သော ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများသို့ ဒုံးကျည်များနှင့် ဒရုန်းများဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။

ဂါဇာတွင်လည်း အစ္စရေးသည် ပါလက်စတိုင်းပိုင်နက်အပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်သည့် စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် ရည်ရွယ်ထားသော အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရှိနေသည်ဟု ဆိုသော်လည်း ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်နေဆဲဖြစ်ပြီး ယခုသီတင်းပတ်အတွင်း လူနေအဆောက်အအုံတစ်ခုကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် လူကိုးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။

သို့ဆိုလျှင် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေချိန်တွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရှိနေသည်ဆိုသည်မှာ မည်သို့အဓိပ္ပာယ်ရသနည်း။ နိုင်ငံတကာဥပဒေက မည်သို့ဆိုသနည်း။ ချိုးဖောက်မှုများကြောင့် အကျိုးဆက်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့် ရှားပါးရသနည်း။

ကျွန်ုပ်တို့ နားလည်နိုင်ရန် ဥပဒေပညာရှင်များနှင့် ဆွေးနွေးခဲ့သည်-

University of the Fraser Valley မှ ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ တရားစီရင်ရေးနှင့် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ Mark Kersten က ရိုးရှင်းစွာဆိုရလျှင် ၎င်းသည် ဆွေးနွေးမှုများအတွက် နေရာဖန်တီးရန် ရည်ရွယ်သည့် တိုက်ပွဲများ ရပ်ဆိုင်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းပြခဲ့သည်။

"အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးဆိုတာ ရန်လိုမှုတွေကို ထိရောက်စွာ ရပ်စဲတာပါပဲ၊ ဒါပေမဲ့ အမြဲတမ်း ရပ်စဲတာလို့တော့ အများအားဖြင့် နားမလည်ကြပါဘူး" ဟု ၎င်းက Al Jazeera သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။

၎င်းသည် ခိုင်မာစွာ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်သော ဥပဒေရေးရာ ကိရိယာတစ်ခုထက် နိုင်ငံရေးသဘောတူညီချက်တစ်ခုသာ ဖြစ်လေ့ရှိသည်ဟု ကနေဒါနိုင်ငံ Western University မှ ပါမောက္ခ emeritus Michael Lynk က ပြောကြားခဲ့သည်။

ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမှုနှင့် အကောင်အထည်ဖော်မှုအတွက် တာဝန်ရှိသည့် အာမခံသူများ ပါဝင်လေ့ရှိသော ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်များနှင့်မတူဘဲ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးများကို ချက်ချင်းဥပဒေရေးရာ အကျိုးဆက်များ နည်းပါးစွာဖြင့် ချိုးဖောက်နိုင်သည်ဟု Lynk က Al Jazeera သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။

အထူးသဖြင့် ဂါဇာနှင့် လက်ဘနွန်တို့တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အဓိက ကြားဝင်စေ့စပ်သူနှင့် ကြီးကြပ်သူအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အချို့နိုင်ငံများက လက်ဘနွန်ရှိ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ဝေဖန်ခဲ့ကြသော်လည်း Lynk က ဝါရှင်တန်အပေါ် ထပ်တလဲလဲ ချိုးဖောက်မှုများကို ခွင့်ပြုထားခြင်းအတွက် ဖိအားပေးမှု နည်းပါးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။

"ကမ္ဘာ့မြောက်ပိုင်းနိုင်ငံအများအပြားက အပစ်အခတ်ရပ်စဲထားပေမဲ့ အစ္စရေးရဲ့ လက်ဘနွန်အပေါ် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်မှုတွေကို ဝေဖန်ခဲ့ကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဂါဇာနဲ့ လက်ဘနွန်မှာ အစ္စရေးက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွေကို ထပ်တလဲလဲ ချိုးဖောက်တာကို ခွင့်ပြုထားတဲ့အတွက် အမေရိကန်ကိုတော့ သူတို့က ပြစ်တင်ရှုတ်ချတာမျိုး မလုပ်ခဲ့ကြပါဘူး။"

ဟုတ်ကဲ့၊ ၎င်းတို့သည် တရားဝင်သည်ဟု ဗြိတိန်နိုင်ငံတကာ လူ့အခွင့်အရေးရှေ့နေနှင့် Guernica 37 Chambers ၏ ပူးတွဲတည်ထောင်သူ Toby Cadman က ပြောကြားခဲ့သည်။

သို့သော် Kersten နှင့် Lynk တို့ကဲ့သို့ပင် Cadman က အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးများသည် "စစ်ရေးလုပ်ဆောင်မှုများကို ယာယီ၊ စစ်ရေးနှင့် သံတမန်ရေးရာ ရပ်ဆိုင်းခြင်း" ဟု ၎င်းက ဖော်ပြခဲ့ပြီး မူလကတည်းက ပျက်စီးလွယ်သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်များနှင့်မတူဘဲ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးများသည် အရင်းခံပဋိပက္ခကို ဖြေရှင်းခြင်း သို့မဟုတ် တရားဝင်စစ်ပွဲအခြေအနေကို အဆုံးသတ်ခြင်း မရှိပေ။

"ဒါဟာ တိုက်ပွဲတွေကို ရပ်ဆိုင်းတာပါ၊ လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခအခြေအနေကို အဆုံးသတ်တာ မဟုတ်ပါဘူး" ဟု ၎င်းက ပြောကြားခဲ့သည်။

ဂါဇာကဲ့သို့ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက် ရှိသည့်နေရာတွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသည်လည်း အနည်းဆုံး သီအိုရီအရ ပိုမိုခိုင်မာသော အခြေခံပေါ်တွင် ရပ်တည်နေသည်ဟု Lynk က ပြောကြားခဲ့သည်။ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးနှင့်အတူ ပါလာသော ဂါဇာငြိမ်းချမ်းရေးအစီအစဉ်ကို ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီက ဆုံးဖြတ်ချက် ၂၈၀၃ ဖြင့် ထောက်ခံအတည်ပြုခဲ့ပြီး ၎င်းသဘောတူညီချက်ကို "အပြည့်အဝ၊ သစ္စာရှိစွာနှင့် နှောင့်နှေးကြန့်ကြာမှုမရှိဘဲ အကောင်အထည်ဖော်ရန်" တောင်းဆိုထားသည်။

သီအိုရီအရ နိုင်ငံများက လုံခြုံရေးကောင်စီအား ဂါဇာသဘောတူညီချက်ကို ချိုးဖောက်သည့် ပါတီများကို အရေးယူပိတ်ဆို့ရန် တောင်းဆိုနိုင်သည်။ လက်တွေ့တွင်မူ Lynk က ရှင်းပြသည်မှာ အမေရိကန်၏ ဗီတိုအာဏာကြောင့် အစ္စရေးရော အမေရိကန်ကိုယ်တိုင်ပါ လက်တွေ့ကျကျ ပြစ်တင်ရှုတ်ချခံရနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။

"ဒါကြောင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွေနဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်တွေဟာ နောက်ဆုံးမှာ နိုင်ငံရေးစာရွက်စာတမ်းတွေ ဖြစ်နေရတာပါ၊ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူတို့ကို အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ နိုင်ငံရေးဆန္ဒ လိုအပ်လို့ပါပဲ" ဟု Lynk က ပြောကြားခဲ့သည်။

ပါလက်စတိုင်းတို့က အစ္စရေး၏ ဂါဇာအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ချိုးဖောက်မှုကို ထပ်တလဲလဲ ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့သည်လည်း ၎င်းတို့၏ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ချိုးဖောက်သည်ဟု အပြန်အလှန် ပုံမှန်စွပ်စွဲနေကြသည်။ အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်တို့သည်လည်း ၎င်းတို့၏ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးနှင့် ပတ်သက်၍ ထိုနည်းအတိုင်းပင် ပြုလုပ်နေကြသည်။

သို့ဆိုလျှင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို မည်သူက ချိုးဖောက်သည်၊ မည်သူက ချိုးဖောက်သည်ကို မည်သူက ဆုံးဖြတ်သနည်း။

Cadman ၏ အဆိုအရ အဖြေမှာ "မည်သူက ချိုးဖောက်သည်ကို စည်းနှောင်မှုအကျိုးသက်ရောက်မှုဖြင့် ဆုံးဖြတ်ရန် အာဏာအပ်နှင်းထားသော ကြားနေခုံသမာဓိ မရှိပါ" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးရေးယန္တရားများ ရှိနေသော်လည်း ၎င်းတို့သည် သဘောတူညီချက်များကို ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးခဲ့ပြီး အာမခံခဲ့သည့် နိုင်ငံများက ကြီးကြပ်သော နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းများသာ ဖြစ်သည်။ ဂါဇာနှင့် လက်ဘနွန်တို့၏ ကိစ္စတွင်မူ ၎င်းမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဝါရှင်တန်သည် ကြားဝင်စေ့စပ်သူ၊ အာမခံသူနှင့် အစ္စရေး၏ အနီးကပ်ဆုံး စစ်ရေးနှင့် သံတမန်မဟာမိတ်ဟူသော ထူးခြားသည့် အနေအထားတွင် ရှိနေသည်။

ဆိုလိုသည်မှာ ချိုးဖောက်မှုစွပ်စွဲချက်များကို လွတ်လပ်သော ဥပဒေရေးရာအာဏာပိုင်က အကဲဖြတ်ခြင်းထက် နိုင်ငံရေးတွက်ချက်မှုများမှတစ်ဆင့် စစ်ထုတ်ခံရလေ့ရှိသည်ဟု ကျွမ်းကျင်သူများက ပြောကြားသည်။

Kersten အတွက်မူ ဂါဇာနှင့် လက်ဘနွန်တို့သည် နိုင်ငံတကာဥပဒေစနစ်အတွင်းရှိ အခြေခံဆန့်ကျင်ဘက်ကို ဖော်ထုတ်ပြသနေသည်။ စာရွက်ပေါ်တွင် နိုင်ငံတကာဥပဒေသည် ဖြစ်ပျက်နေသည့်အရာ၏ တရားဝင်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ကျယ်ပြန့်သော သဘောတူညီမှုကို ထူထောင်ရာတွင် အောင်မြင်ခဲ့သည်။

"ကမ္ဘာ့လူအများစုကြီးက ဒီဖြစ်ရပ်နှစ်ခုစလုံးမှာ ဖြစ်ပျက်နေတာတွေဟာ မှားယွင်းရုံသာမက နိုင်ငံတကာဥပဒေအရ တရားမဝင်ဘူးဆိုတာကို အသိအမှတ်ပြုကြပါတယ်"

သို့သော် အသိအမှတ်ပြုမှုသည် အကြမ်းဖက်မှုများကို ရပ်တန့်ရန် အနည်းငယ်သာ အထောက်အကူပြုခဲ့သည်။ "အသက်တွေကို ကယ်တင်ဖို့နဲ့ သတ်ဖြတ်မှုတွေကို ရပ်တန့်ဖို့ အနည်းငယ်သာ လုပ်ဆောင်နေပါတယ်" ဟု ၎င်းက ပြောကြားခဲ့သည်။

ရလဒ်မှာ ဥပဒေရေးရာတွေ့ရှိချက်များနှင့် နိုင်ငံရေးလုပ်ဆောင်မှုကြား ကျယ်ပြန့်လာသော ကွာဟချက်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာရာဇဝတ်မှုခုံရုံးနှင့် နိုင်ငံတကာတရားရုံးတို့က အစ္စရေးအပေါ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သကဲ့သို့ တရားရုံးများက စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်း၊ အထောက်အထားများ စုဆောင်းခြင်းနှင့် စီရင်ချက်များ ချမှတ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်သော်လည်း ၎င်းသည် ဗုံးများကျရောက်ခြင်းကို ရပ်တန့်စေခြင်း သို့မဟုတ် မြေပြင်တွင် လိုက်နာဆောင်ရွက်မှုကို အာမခံခြင်း မရှိပေ။

Kersten နှင့် Lynk တို့အတွက်မူ ပြဿနာမှာ ဥပဒေစံနှုန်းများ မရှိခြင်း မဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံများက ၎င်းတို့ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် အမြဲတစေ ပျက်ကွက်ခြင်းဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် အင်အားကြီးမားသော သရုပ်ဆောင်များ ပါဝင်သည့်အခါတွင် ဖြစ်သည်။

"ထိရောက်တဲ့ တာဝန်ယူမှု မရှိတာဟာ နိုင်ငံတကာဥပဒေနဲ့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ခေတ်သစ်နိုင်ငံတကာ နိုင်ငံရေးစနစ်ရဲ့ နှလုံးသားထဲက အပေါက်ပါပဲ" ဟု Lynk က ပြောကြားခဲ့သည်။

သို့သော် Kersten က နိုင်ငံတကာလူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဥပဒေ၊ လူ့အခွင့်အရေးဥပဒေနှင့် နိုင်ငံတကာရာဇဝတ်မှုဥပဒေတို့သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲထားစဉ်အတွင်း အပြည့်အဝသက်ဆိုင်နေဆဲဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ ပြောကြားခဲ့သည်။

"အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးဟာ အရပ်သားတွေအပေါ် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုတွေ ကျူးလွန်ဖို့ ဥပဒေရေးရာအကာအကွယ် မပေးပါဘူး။"

ဆိုလိုသည်မှာ စစ်ရာဇဝတ်မှုစွပ်စွဲချက်များကို အပစ်အခတ်ရပ်စဲထားစဉ်အတွင်းပင် စုံစမ်းစစ်ဆေးပြီး တရားစွဲဆိုနိုင်သေးသည်။

Cadman က အစ္စရေး၏ ဂါဇာနှင့် လက်ဘနွန်အပေါ် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် အမေရိကန်၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများကို တရားမျှတကြောင်း အများဆုံးအသုံးပြုသည့် ဥပဒေရေးရာအငြင်းအခုံဖြစ်သည့် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ကာကွယ်ခြင်းကို မီးမောင်းထိုးပြခဲ့သည်။

ဤအငြင်းအခုံများသည် ကုလသမဂ္ဂပဋိညာဉ်စာတမ်း အပိုဒ် ၅၁ ပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး ၎င်းသည် နိုင်ငံများအား ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အခြားနိုင်ငံများအပေါ် တစ်ဖက်သတ်စစ်ရေးလုပ်ဆောင်မှုများ စတင်ရန် အခွင့်အရေးကို ဖော်ပြထားသည်။

သို့သော် Cadman က ထိုအပိုဒ်၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် အငြင်းပွားနေသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

"အပိုဒ် ၅၁ က ဖြစ်ပျက်ခဲ့ပြီးပြီဖြစ်တဲ့ ဒါမှမဟုတ် စစ်မှန်စွာ နီးကပ်နေတဲ့ လက်နက်ကိုင်တိုက်ခိုက်မှုကို တုံ့ပြန်တာပါ၊ ဒါဟာ ကြိုတင်ကာကွယ်တဲ့ တိုက်ခိုက်မှုတွေအတွက် အမြဲတမ်းခွင့်ပြုချက် မဟုတ်ပါဘူး။"

ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် သတင်းထောက်များက အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့ မကြာသေးမီသီတင်းပတ်များအတွင်း အပြန်အလှန်တိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသော်လည်း အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို မည်သို့အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသနည်းဟု မေးမြန်းရာ အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရန့်က "ဒါက ကမ္ဘာ့နေရာတစ်ခုပါပဲ၊ သိတယ်မလား။ အဲဒီနေရာမှာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးဆိုတာ ပိုပြီး အသင့်အတင့်နည်းလမ်းနဲ့ ပစ်ခတ်နေတာကို ပြောတာပါ" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

ထရန့်၏ မှတ်ချက်များသည် ဂါဇာ၊ လက်ဘနွန်နှင့် ပင်လယ်ကွေ့တို့တွင် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသော အကြမ်းဖက်မှုများ၏ အဓိကအချက်ဖြစ်သည့် ထိရောက်သော အကောင်အထည်ဖော်မှု ယန္တရားမရှိခြင်းကို ဥပဒေပညာရှင်များက ပြောကြားသည့်အရာကို အလေးပေးဖော်ပြနေသည်။

လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဗီတိုအာဏာများကြောင့် ကန့်သတ်ခံထားရသည်။ နိုင်ငံတကာတရားရုံး (ICJ) သည် စည်းနှောင်မှုအမိန့်များ ချမှတ်နိုင်သော်လည်း ၎င်းတို့ကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ နိုင်ငံတကာရာဇဝတ်မှုခုံရုံး (ICC) သည် ဖမ်းဝရမ်းများ ထုတ်ပြန်နိုင်သော်လည်း ၎င်းတို့ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် နိုင်ငံများအပေါ် မူတည်နေသည်။

"စည်းလုံးတဲ့ အကြောင်းအရာကတော့ အကောင်အထည်ဖော်မှု လိုငွေပြမှုပါပဲ" ဟု Cadman က ပြောကြားခဲ့သည်။

Cadman က ပြဿနာမှာ နိုင်ငံတကာဥပဒေတွင် စည်းမျဉ်းများ မရှိခြင်း မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ယင်းအစား ထိုစည်းမျဉ်းများကို ရွေးချယ်၍ အသုံးချလေ့ရှိသည်။ "ဥပဒေက အစ္စရေး ဒါမှမဟုတ် အမေရိကန်အတွက် တရားဝင် ကွဲပြားတာ မဟုတ်ပါဘူး၊ သူ့ရဲ့ အသုံးချမှုက ရွေးချယ်မှုအပေါ် မူတည်ပါတယ်"။