ဒုံးကျည်နှင့် ဆွေးနွေးပွဲများ- အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့နှင့် စစ်ပွဲ ၁၀၀ ရက်မြောက် အီရန်

တီဟီရန်၊ အီရန် – အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ စတင်ခဲ့သော စစ်ပွဲမှာ ရက်ပေါင်း ၁၀၀ ပြည့်မြောက်ခဲ့ပြီဖြစ်သော်လည်း အီရန်အာဏာပိုင်များမှာမူ အလျှော့ပေးခြင်းမရှိသေးဘဲ ရေရှည်တည်တံ့မည့် အဖြေတစ်ခုကိုလည်း မမြင်တွေ့ရသေးပေ။ ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်ကို ရိုက်ခတ်စေခဲ့သည့် ဤပဋိပက္ခ၏ ဒဏ်ကို အရပ်သားပြည်သူများက အဓိကခံစားနေကြရသည်။

မြို့တော် တီဟီရန်၏ လမ်းမများပေါ်တွင် ဆိုင်အများစုမှာ ဖွင့်လှစ်ထားသော်လည်း ယခင်ကလောက် ဝယ်ယူသူများပြားခြင်း မရှိတော့ပေ။ နိုင်ငံတစ်ဝန်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဆန္ဒပြမှုများ၊ လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် ပြီးခဲ့သည့်လများအတွင်း အစိုးရက အင်တာနက်လိုင်းနှစ်ကြိမ်ဖြတ်တောက်ခဲ့မှုများကြောင့် အလုပ်အကိုင် သန်းပေါင်းများစွာ ရပ်ဆိုင်းသွားခြင်း သို့မဟုတ် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်းတို့ကြောင့် ယာဉ်သွားလာမှုမှာ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာ ပြန်လည်ပတ်နိုင်တော့သည်။

လူဦးရေ ၁၀ သန်းခန့်ရှိသည့် ဤမြို့တော်တွင် သံချပ်ကာယာဉ်များ၊ လက်နက်ကြီးများနှင့် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို နေ့စဉ်အချိန်မရွေး တွေ့မြင်နေရဆဲဖြစ်သည်။

ညဘက်အချိန်များတွင် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များသည် မြို့တစ်ဝန်း၌ စစ်ဆေးရေးဂိတ်များစွာ ချထားလေ့ရှိပြီး ဘာသာရေးဆောင်ပုဒ်များကို အသံချဲ့စက်ဖြင့် အော်ဟစ်နေသည့် အစိုးရထောက်ခံသူများ၏ ယာဉ်တန်းများကို လုံခြုံရေးလိုက်ပါ ပို့ဆောင်ပေးနေသည်။ အဓိကရင်ပြင်များနှင့် လမ်းမများစွာကို ပုံမှန်အားဖြင့် ပိတ်ထားလေ့ရှိပြီး ထိုနေရာများတွင် လူများစုဝေးကာ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးကို ဆန့်ကျင်သည့် ကြွေးကြော်သံများကို ကြားနေရတတ်သည်။

အစိုးရလိုလားသည့် သတင်းစကားများနှင့် လက်ဘနွန်အခြေစိုက် ဟစ်ဇ်ဘိုလာအဖွဲ့အပါအဝင် တီဟီရန်က ကျောထောက်နောက်ခံပြုထားသည့် “ခုခံရေးဝင်ရိုး” (axis of resistance) အဖွဲ့ဝင်များ၏ အလံများကို အီရန်တစ်ဝန်းရှိ ပိုစတာများနှင့် ကြော်ငြာဘုတ်များတွင် တွင်ကျယ်စွာ ပြသထားသည်။

အချို့သော ယာဉ်များနှင့် မြို့ပြနံရံဆေးရေးပန်းချီများတွင် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ (Mojtaba Khamenei) ၏ ရုပ်ပုံများကို တွေ့မြင်ရသည်။ သူသည် စစ်ပွဲ၏ ပထမဆုံးနေ့တွင် လုပ်ကြံခံခဲ့ရသည့် ဖခင်ဖြစ်သူ အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ (Ayatollah Ali Khamenei) ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ထားသူဖြစ်သည်။

ဖခင်ဖြစ်သူနှင့် မိသားစုဝင်အချို့ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည့် အမေရိကန်-အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုတွင် မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီကိုယ်တိုင်လည်း ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး၊ သူသည် ခေါင်းဆောင်နေရာကို ရယူပြီးနောက်ပိုင်း သူ၏အမည်ဖြင့် ထုတ်ပြန်သည့် စာများမှလွဲ၍ လူမြင်ကွင်းသို့ ထွက်ပေါ်လာခြင်း သို့မဟုတ် အသံကြားရခြင်းမျိုး မရှိခဲ့ပေ။

အာဏာပိုင်များသည် အီရန်နိုင်ငံကို ၃၇ နှစ်နီးပါး အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် အလီ ခါမေနီအတွက် ဈာပနအခမ်းအနားကို ယနေ့တိုင် မကျင်းပရသေးပေ။ သူ၏ မိသားစုဝင်များကို လွန်ခဲ့သည့်တစ်ပတ်က မြေမြှုပ်သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ပြီး၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်က သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည့် အခြားထိပ်တန်း တပ်မှူးများနှင့် အရာရှိများကိုလည်း လအတော်ကြာမှသာ မြေမြှုပ်သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရသည်။

လုပ်ကြံခံရမည်ကို စိုးရိမ်မှုများနှင့် ထောက်လှမ်းရေးသတင်းများ ပေါက်ကြားမှုမှာ မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သဖြင့် လွှတ်တော်ကိုလည်း ပိတ်ထားရပြီး အွန်လိုင်းမှ သို့မဟုတ် ကန့်သတ်ချက်များဖြင့်သာ အစည်းအဝေးအချို့ကို ကျင်းပနေရသည်။ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျောင်းများမှာလည်း ပိတ်ထားဆဲဖြစ်ပြီး ရွှေ့ဆိုင်းထားရသည့် စာမေးပွဲများကို အွန်လိုင်းမှတစ်ဆင့် ကျင်းပရန် မျှော်လင့်ထားသည်။ ရဲစခန်းများ ဗုံးထိမှန်ပျက်စီးသွားပြီးနောက် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့မှာ လမ်းမများပေါ်တွင် စားပွဲခုံများချ၍ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြရသည်။

သို့သော်လည်း အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံ၏ အဖွဲ့အစည်းများမှာ ဆက်လက်ရှင်သန်နေပြီး အာဏာတည်မြဲနေဆဲဖြစ်သည်။ အစ္စလာမ္မစ်တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ခေါင်းဆောင်များအပါအဝင် အရာရှိအများစုမှာလည်း ဆက်လက်ရှိနေပြီး အီရန်ဆိပ်ကမ်းများကို အမေရိကန်က ပိတ်ဆို့ထားမှုကို ခုခံရင်း ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် စွမ်းအင်နှင့် ကုန်ပစ္စည်းများ စီးဆင်းမှုကို ပြင်းထန်စွာ နှောင့်ယှက်လျက်ရှိသည်။

ပြင်းထန်သောစစ်ပွဲ ရက်ပေါင်း ၄၀ ခန့်နှင့် တိုက်ခိုက်မှု ထောင်ပေါင်းများစွာ၊ ထို့နောက် လအတော်ကြာ တင်းမာနေသည့် “အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး” ကာလများအပြီးတွင် ယခုအခါ တစ်ပတ်ကျော်ကြာ ညစဉ်အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပွားနေသည်။ အဆိုပါ မဟာဗျူဟာမြောက် ရေလမ်းကြောင်းကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် ကြားဖြတ်သဘောတူညီချက်မှာ ဖြစ်မလာသေးဘဲ ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်မှာလည်း ပိုမိုဝေးကွာသွားပုံရသည်။

တနင်္ဂနွေနေ့က တီဟီရန်ရှိ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနသည် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးကို လက်ခံတွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးနေသည့် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံသည် လက်ဘနွန်မှ သံတမန်တစ်ဦးကိုလည်း လက်ခံထားပြီး ဟစ်ဇ်ဘိုလာအရေးနှင့် အမေရိကန်နှင့်ပတ်သက်သည့် အခြားကိစ္စရပ်များတွင် သဘောထားကွဲလွဲမှုများကို ဖြေရှင်းရန် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။

စစ်ပွဲရက်ပေါင်း ၁၀၀ ပြည့်မြောက်သည့်နေ့တွင် အယ်ဒီတာ့အာဘော်တစ်ခုရေးသားခဲ့သည့် Keyhan သတင်းစာက အမေရိကန်သည် “ညှိနှိုင်းမှုကြောင့်မဟုတ်ဘဲ ဒုံးကျည်များကြောင့်သာ နောက်ဆုတ်သွားခြင်းဖြစ်သည်” ဟု စနစ်က သင်ခန်းစာရရှိထားကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ Keyhan သတင်းစာ၏ အယ်ဒီတာချုပ်ကို အလီ ခါမေနီကိုယ်တိုင် ခန့်အပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။

“ညှိနှိုင်းမှုတွေကို ရပ်တန့်ပြီး ဘာဘ်အယ်လ်မန်ဒက် (Bab al-Mandeb) ရေလက်ကြားကို ပိတ်လိုက်ခြင်းဖြင့် [ဒေါ်နယ်] ထရမ့်ရဲ့ ကစားကွက်ကို နှောင့်ယှက်လိုက်ပါ” ဟု ယီမင်ကမ်းလွန်ရှိ မဟာဗျူဟာမြောက် ရေလမ်းကြောင်းနှင့်ပတ်သက်၍ Keyhan က ရေးသားခဲ့ပြီး၊ အမေရိကန်သမ္မတသည် ကမ္ဘာ့ရေနံဈေးနှုန်းကို ထိန်းချုပ်ထားရန်အတွက်သာ ဆွေးနွေးပွဲများကို အသုံးချနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း စွပ်စွဲထားသည်။

အီရန်၏ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ တောင်တန်းများအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ တူးဖော်ထားသည့် နေရာများအထိ ဗုံးကြဲခံခဲ့ရသော်လည်း လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များသည် ပဲ့ထိန်းဒုံးကျည်များ၊ ခရုဇ်ဒုံးကျည်များနှင့် ဒရုန်းအမျိုးမျိုးကို ပစ်ခတ်နိုင်စွမ်းရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးစနစ်များစွာ ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်ဒရုန်းအချို့ကိုလည်း ဆက်လက်ပစ်ချနိုင်ခဲ့သည်။

အီရန်၏ စစ်လေယာဉ်အများစုနှင့် သင်္ဘောကြီးများမှာလည်း ပျက်စီးသွားခဲ့ပြီဖြစ်သော်လည်း IRGC သည် ရေလက်ကြားအတွင်း ၎င်းတို့၏ ရည်မှန်းချက်များ အောင်မြင်စေရန်အတွက် အမြန်သွားလှေများနှင့် သင်္ဘောငယ်များကို ဆက်လက်အသုံးပြုနေသည်။

အီရန်အာဏာပိုင်များက ၎င်းတို့အနေဖြင့် ရေလက်ကြားအပေါ် ထိန်းချုပ်မှုကို ခိုင်မာစေရန်၊ ဖြတ်သန်းခွင့်မှ ဝင်ငွေရရှိရန်၊ ဗုံးကြဲခံထားရသည့် အဆောက်အအုံများအောက်တွင် မြှုပ်နှံထားဖွယ်ရှိသည့် အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယမ်များကို နိုင်ငံအတွင်း၌ပင် ဆက်လက်ထားရှိကာ နောင်လာမည့် တိုက်ခိုက်မှုများကို ကာကွယ်ရန်နှင့် စီးပွားရေးကို ထိခိုက်စေသည့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာ ပိတ်ဆို့မှုများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများ ထိန်းချုပ်ခံထားရမှုမှ လွတ်မြောက်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ပြောကြားသည်။

နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့စက်ရုံများ၊ အဓိက သံမဏိနှင့် အလူမီနီယမ်ထုတ်လုပ်ရေးစက်ရုံများနှင့် စက်မှုဇုန်များ ပြင်းထန်စွာ ဗုံးကြဲခံခဲ့ရပြီးနောက် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နေသည့် စီးပွားရေးအခက်အခဲများမှာ ပိုမိုဆိုးရွားလာခဲ့သည်။ စစ်ပွဲပြန်လည်စတင်ပါက လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများနှင့် အခြားအရပ်ဘက် အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ထပ်မံတိုက်ခိုက်မည်ဟု ထရမ့်က ခြိမ်းခြောက်ထားသည်။ နေအိမ်များ၊ ဆေးရုံများ၊ ကျောင်းများ၊ ရုံးများနှင့် တက္ကသိုလ်များစွာမှာ ပျက်စီးယိုယွင်းနေသည်။

အီရန်စာရင်းအင်းဗဟိုဌာန၏ အဆိုအရ မေလ ၂၁ ရက်တွင် ကုန်ဆုံးခဲ့သည့် ပါရှန်းပြက္ခဒိန်နှစ်၏ ဒုတိယလအတွင်း ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ တစ်နှစ်ထက်တစ်နှစ် ၈၄ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိနေသည်။ အစားအသောက်ဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ထိုကာလအတွင်း ၁၃၀ ရာခိုင်နှုန်းရှိပြီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်ဆီ ၄၃၁ ရာခိုင်နှုန်း၊ ကြက်ဥ ၃၄၂ ရာခိုင်နှုန်း၊ ကြက်သား ၂၈၇ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် တင်သွင်းသည့် ဆန်မှာ ၂၂၂ ရာခိုင်နှုန်းအထိ အသီးသီး မြင့်တက်ခဲ့သည်။

အီရန်၏ အမျိုးသားငွေကြေးဖြစ်သော ရီယယ် (rial) မှာလည်း အခြေအနေဆိုးရွားနေသည်။ တနင်္ဂနွေနေ့က တီဟီရန်၏ ပြင်ပဈေးကွက်တွင် အမေရိကန်တစ်ဒေါ်လာလျှင် ရီယယ် ၁.၇၇ သန်းခန့်ဖြင့် အရောင်းအဝယ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး စံချိန်တင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိနေသည်။

ပြီးခဲ့သည့်လက ထိန်းချုပ်မှုများဖြင့် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီးနောက် စတော့ဈေးကွက်မှာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ သို့သော် ကျွမ်းကျင်သူများက အယ်လ်ဂျာဇီးယားသို့ ပြောကြားရာတွင် ၎င်းမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုကြောင့်သာမက သုံးလနီးပါး လုံးဝပိတ်ထားခဲ့ရပြီးနောက် ပြန်လည်စတင်ခြင်း၏ နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း ဆိုသည်။ တီဟီရန်စတော့အိတ်ချိန်းတွင် တနင်္ဂနွေနေ့ အရောင်းအဝယ်များအပြီးတွင် အဓိကညွှန်းကိန်းမှာ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းက ရောက်ရှိခဲ့သည့် စံချိန်တင်အမှတ် ၄.၅ သန်းကို ပြန်လည်ချိုးဖျက်ရန် နီးကပ်နေသည်။

မည်သည့်နိုင်ငံတွင်မဆို အရှည်ကြာဆုံးဖြစ်သည့် နိုင်ငံတစ်ဝန်း အင်တာနက်ဖြတ်တောက်မှုအပြီးတွင် အင်တာနက်လိုင်းများကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြန်လည်ရရှိထားသော်လည်း အာဏာပိုင်များက အလွန်အမင်း ကန့်သတ်ထိန်းချုပ်ထားဆဲဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ စစ်ထုတ်မှုများကို ကျော်လွှားနိုင်သည့် Starlink သို့မဟုတ် အခြားချိတ်ဆက်မှုများကိုလည်း အာဏာပိုင်များက တင်းကျပ်စွာ တားဆီးထားသည်။

တရားစီရင်ရေးဌာနကမူ လက်ရှိစစ်ပွဲအတွင်း ဖမ်းဆီးခံရသူများ၊ ဇန်နဝါရီလက နိုင်ငံတစ်ဝန်း ဆန္ဒပြမှုများနှင့် လွန်ခဲ့သည့်တစ်နှစ်ခန့်က အစ္စရေးနှင့် အမေရိကန်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ၁၂ ရက်ကြာ စစ်ပွဲအတွင်း ဖမ်းဆီးခံရသူများအပါအဝင် အစိုးရကို ဆန့်ကျင်သူများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကွပ်မျက်နေကြောင်း ကြေညာလျက်ရှိသည်။ လွန်ခဲ့သည့်လများအတွင်း လူပေါင်းသောင်းနှင့်ချီ၍ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး၊ သူလျှိုလုပ်မှုနှင့် ရန်လိုသည့်အစိုးရများအတွက် အလုပ်လုပ်ကိုင်မှုစွဲချက်များဖြင့် ပြစ်ဒဏ်ပေးရန် လွန်ခဲ့သည့်နှစ် စစ်ပွဲအပြီးတွင် အတည်ပြုခဲ့သည့် ဥပဒေအရ လူအများအပြားမှာ ပိုမိုပြင်းထန်သော ပြစ်ဒဏ်များကို ရင်ဆိုင်ရဖွယ်ရှိသည်။