သုံးသပ်ချက်- မက်သနော၊ ပစ္စတာချီယိုနှင့် ဘိလပ်မြေ - စစ်ပွဲကြောင့် ထိခိုက်နစ်နာရသော အခြားအီရန်ပို့ကုန်များ

ဘိလပ်မြေ

အီရန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဘိလပ်မြေထုတ်လုပ်သူများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ရပ်တည်နေပါသည်။ ၎င်း၏ နှစ်စဉ်ထုတ်လုပ်မှု တန်ချိန် သန်း ၇၀ သည် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများသို့ အများအားဖြင့် တင်ပို့ပါသည်။ အီရတ်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းအရ အီရန်ဘိလပ်မြေ၏ အဓိကဝယ်ယူသူ ဖြစ်ခဲ့သည်။ နောက်ထပ် ဝယ်ယူသူများမှာ ကူဝိတ်၊ အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် ဆီးရီးယားတို့ ဖြစ်ကြသည်။

ပဋိပက္ခမဖြစ်မီကပင် အီရန်ဘိလပ်မြေထုတ်လုပ်မှုသည် ပြည်တွင်းဓာတ်ငွေ့ပြတ်လပ်မှုနှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ခွဲတမ်းချမှုများကြောင့် ကန့်သတ်ခံထားရပြီးဖြစ်သည်။ ဘိလပ်မြေ၏ အဓိကပါဝင်ပစ္စည်းဖြစ်သော ကလင်ကာ (clinker) တင်ပို့မှုသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ယခင်နှစ်နှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါက ၁၇ ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် နွေရာသီ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပြတ်လပ်မှု ကာလအတွင်း ဘိလပ်မြေမီးဖို ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းသည်လည်း လုပ်ငန်းများ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရသည်။

စစ်အတွင်း ယုံကြည်စိတ်ချရသော ကိန်းဂဏန်းများ မရရှိသေးသော်လည်း အီရန်၏ ဓာတ်ငွေ့အခြေခံအဆောက်အအုံများအား တိုက်ခိုက်မှုများက ကုန်ကြမ်းပြဿနာကို ပိုမိုဆိုးရွားစေခဲ့သည်။ မတ်လတွင် ကမ်းလွန်ရေပြင်ရှိ ရေနံတင်သင်္ဘောနှစ်စင်း တိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် အီရတ်တောင်ပိုင်းမြို့ဖြစ်သော ဘာဆရာ (Basra) တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ဆိပ်ကမ်းလုပ်ငန်းများ ယာယီရပ်ဆိုင်းမှုများသည် အီရန်၏ ဘိလပ်မြေတင်ပို့နိုင်စွမ်းကို ပိုမိုနှောင့်နှေးစေခဲ့သည်။

ထိုအတောအတွင်း အီရတ်နှင့် ကူဝိတ်တို့သည် နှစ်ဖက်ဒုက္ခ ရင်ဆိုင်နေရသည်။ အီရန်ဘိလပ်မြေ ထောက်ပံ့မှုများ တင်းကျပ်လာသည်နှင့်အမျှ နိုင်ငံနှစ်ခုစလုံးသည် အစားထိုးဖြည့်ဆည်းရန် နည်းလမ်းများ ဆုံးရှုံးနေကြသည်။ အီရတ်သည် ၎င်း၏ စွမ်းအင်တင်ပို့မှု ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းကို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) မှတစ်ဆင့် တင်ပို့ပြီး ကူဝိတ်ကမူ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း တင်ပို့သည်။ နှစ်နိုင်ငံစလုံး ထုတ်လုပ်မှုများကို ရပ်ဆိုင်းထားသည်။

နိုင်ငံတော်ဝင်ငွေ ပြိုလဲမှုသည် ဤနိုင်ငံများရှိ အခြေခံအဆောက်အအုံ ဘတ်ဂျက်များကို ဖိစီးစေသည်။ ထို့ကြောင့် တူရကီ၊ ပါကစ္စတန်၊ ဆော်ဒီအာရေဗျနှင့် ယူအေအီး (UAE) တို့မှ အစားထိုးထောက်ပံ့မှုများ ရှိနေသော်လည်း အီရတ်နှင့် ကူဝိတ်တို့သည် ပိုမိုမြင့်မားသော ကုန်ကျစရိတ်များကို ကျခံနိုင်သည့် ဘဏ္ဍာရေးစွမ်းရည် မရှိကြပေ။

နှစ်ပေါင်းများစွာကြာအောင် အီရန်နှင့်ပတ်သက်သည့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု အများစုသည် ထိုနိုင်ငံ၏ သီးခြားရပ်တည်မှုကို အာရုံစိုက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် လက်တွေ့တွင် အီရန်သည် အစားအစာမှစ၍ ဓာတုပစ္စည်းများနှင့် ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းများအထိ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ထောက်ပံ့ရေးကွင်းဆက်များတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေသည်။ စစ်ပွဲက ဤအချက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေခဲ့သည်။

ဖာဟန် မိုရာဒီ (Farhang Morady) သည် ဝက်စ်မင်စတာတက္ကသိုလ် (University of Westminster) တွင် နိုင်ငံတကာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဆိုင်ရာ စာဖတ်သူတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးသည် The Conversation တွင် ပထမဆုံး ဖော်ပြခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။