စစ်ပွဲကြောင့် အီရန်ရေပြဿနာ ပိုဆိုးလာပုံ

အီရန်နိုင်ငံသည် သုံးလကြာမြင့်နေပြီဖြစ်သော စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်နေချိန်တွင် စစ်ပွဲကြောင့် အရိပ်မထင်ဘဲ လျစ်လျူရှုခံထားရသည့် ရေရှားပါးမှု အကျပ်အတည်းနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။

အီရန်သည် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နေသည့် မိုးခေါင်ရေရှားမှုနှင့် မိုးရွာသွန်းမှု လျော့နည်းလာခြင်းတို့ကို ကြုံတွေ့နေရပြီးဖြစ်သော်လည်း အမေရိကန်-အစ္စရေး စစ်ပွဲကြောင့် ရေချိုထုတ်လုပ်သည့်စက်ရုံများ၊ ရေပိုက်လိုင်းများနှင့် အခြားသော အရပ်ဘက်ဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံများ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရသဖြင့် ရေအရင်းအမြစ်ဆိုင်ရာ ဒုက္ခများ ပိုမိုဆိုးရွားလာခဲ့သည်။

လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ အလေ့အကျင့်ဆိုးများ၊ ဆည်မြောင်းများ အလွန်အကျွံ တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ရေတွင်းတူးဖော်မှုများ တိုးမြှင့်ခြင်းတို့ကြောင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ စီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းခဲ့ရပြီးနောက် နိုင်ငံ၏ အဓိက ရေအရင်းအမြစ်များဖြစ်သည့် ရေလှောင်ကန်များ၊ မြစ်ချောင်းများနှင့် မြေအောက်ရေ သိုလှောင်မှုများမှာ ခန်းခြောက်လာနေသည်။

ရေအရင်းအမြစ်ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများကို တိုင်းတာသည့် ကမ္ဘာ့အရင်းအမြစ်များဆိုင်ရာ အင်စတီကျூட் (World Resources Institute) ၏ Aqueduct Data အရ အီရန်၏ အခြေခံရေဖိအား (baseline water stress) အမှတ်ပေးချက်မှာ “အလွန်မြင့်မားသော” အဆင့်တွင် ရှိနေသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ နိုင်ငံအနေဖြင့် ပုံမှန်နှစ်တစ်နှစ်တွင် ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်သော ရေအရင်းအမြစ်၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ကို အသုံးပြုနေရခြင်းဖြစ်သည်။

ရေရှားပါးမှု အကျပ်အတည်းနှင့် ပတ်သက်၍ ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိထားသည့်အချက်များနှင့် စစ်ပွဲက အခြေအနေကို မည်သို့ ပိုမိုဆိုးရွားစေခဲ့သည်မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် -

၂၀၂၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အီရန်သည် ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားနေသော ငါးနှစ်မြောက် မိုးခေါင်ရေရှားမှုကြောင့် ဆယ်စုနှစ်အတွင်း အဆိုးရွားဆုံး ရေရှားပါးမှု အကျပ်အတည်းနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရပြီး နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ရေလှောင်ကန်များမှာလည်း ခန်းခြောက်လုနီးပါး ဖြစ်ခဲ့ရသည်။

ရေအဆင့်မှာ အလွန်အမင်း နိမ့်ကျသွားခဲ့ရာ တီဟီရန်မြို့ရှိ အာမီးကဘီ (Amir Kabir) ဆည်တွင် ရေပမာဏ ၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ကျန်ရှိတော့ပြီး နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အဓိကဆည်ကြီး ၁၉ ခုမှာလည်း ခန်းခြောက်သွားခဲ့သည်။

ထိုအချိန်က သမ္မတ မာဆွတ် ပီဇက်ရှ်ခီယန် (Masoud Pezehkian) က ဒီဇင်ဘာလတွင် မိုးမရွာပါက ရေကို ခွဲတမ်းဖြင့် သုံးစွဲရမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် မိုးဆက်လက်မရွာပါက တီဟီရန်မြို့ကို စွန့်ခွာရမည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။

မြို့ရွာစွန့်ခွာရသည့် အခြေအနေမျိုး မဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော်လည်း ရေရှားပါးမှု အကျပ်အတည်းကြောင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလနှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်း လူနေမှုဘဝ ပိုမိုဆိုးရွားလာခြင်းနှင့် ငွေကြေးဖောင်းပွမှု မြင့်တက်လာခြင်းတို့အတွက် ဆန္ဒပြမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

ရေရှားပါးမှုကြောင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် တောင်ပိုင်း ခူဇက်စတန် (Khuzestan) ပြည်နယ်၌ ဆန္ဒပြမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင်လည်း အစိုးရ၏ ရေစီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းချက်များကို ဝေဖန်ကာ ဆန္ဒပြမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ဖူးသည်။

အီရန်၏ ရေရှားပါးမှု အကျပ်အတည်းမှာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ စိုက်ပျိုးရေး အလေ့အကျင့်များ၊ ရေတွင်းတူးဖော်မှု တိုးမြှင့်ခြင်း၊ မြေအောက်ရေအဆင့် လျော့နည်းလာခြင်းနှင့် အုပ်ချုပ်မှု အားနည်းခြင်း စသည့် အချက်များစွာ ပေါင်းစပ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။

ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုသည် နိုင်ငံအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု ပုံစံများကို ထိခိုက်စေပြီး ကြာရှည်သော မိုးခေါင်ရေရှားမှုများနှင့် ရေငွေ့ပျံနှုန်း မြင့်တက်လာမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေကာ နိုင်ငံ၏ ရေအရင်းအမြစ်များကို ထိခိုက်စေသည်။

၁၉၇၉ ခုနှစ် အစ္စလာမ္မစ် တော်လှန်ရေးနောက်ပိုင်းတွင် အီရန်သည် ကိုယ်တိုင်ဖူလုံရေးကို မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတကာ ပိတ်ဆို့မှုများကြားတွင် ယင်းမူဝါဒမှာ ပိုမိုဦးစားပေးလာခဲ့သည်။

အီရန်သည် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေးကို ဦးစားပေးခဲ့ပြီး ရေအလွန်အကျွံ လိုအပ်သော နယ်မြေများတွင် ဆန်စပါးကဲ့သို့သော သီးနှံများကို စိုက်ပျိုးရန် အားပေးခဲ့သည်။ ပိတ်ဆို့မှုများကြောင့်လည်း အီရန်အနေဖြင့် ၎င်း၏ ရေအခြေခံ အဆောက်အအုံများကို ခေတ်မီအောင် ပြုလုပ်ရန် ပိုမိုခက်ခဲလာခဲ့သည်။

ထို့အပြင် အိမ်သုံးရေနှင့် အခြားရေဖိုးများကို ထောက်ပံ့ကြေးပေးခြင်းဖြင့် ကိုယ်တိုင်ဖူလုံရေး ရည်မှန်းချက်ကို အားပေးခဲ့သော်လည်း ယင်းမှာ ရေသွင်းစိုက်ပျိုးမှု လွန်ကဲခြင်းနှင့် ရေစုပ်ယူမှု အလွန်အကျွံ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ ကိုယ်တိုင်ဖူလုံရေး မူဝါဒသည် အီရန်၏ ရေသုံးစွဲမှု ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို တာဝန်ရှိနေသည်။

ရေရှားပါးမှု အကျပ်အတည်း၏ အဓိက ဥပမာတစ်ခုမှာ အစ္စဖာဟန် (Isfahan) ပြည်နယ်ရှိ ဇာယန်ဒဲရုဒ် (Zayandeh Rud) မြစ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုဒေသရှိ သံမဏိလုပ်ငန်းများနှင့် မြစ်ကမ်းဘေးတွင် စိုက်ပျိုးမြေများ တိုးချဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် တစ်နှစ်တာ၏ အချိန်အများစုတွင် မြစ်ရေခန်းခြောက်နေလေ့ရှိသည်။

မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရက်ချီ (Abbas Araghchi) က အမေရိကန်သည် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားရှိ ကက်ရှ်မ်ကျွန်း (Qeshm Island) ရှိ ရေချိုထုတ်လုပ်သည့် စက်ရုံတစ်ရုံကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ကျေးရွာပေါင်း ၃၀ ၏ ရေပေးဝေမှုကို ထိခိုက်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

အီရန်၏ စွမ်းအင်အခြေခံ အဆောက်အအုံများအပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများသည် ရေပေးဝေမှုကို ခြိမ်းခြောက်နေသော်လည်း စစ်ပွဲမှာ မပြီးဆုံးသေးသည့်အတွက် ၎င်း၏ သက်ရောက်မှုများကို အပြည့်အဝ အကဲဖြတ်ရန် ကျန်ရှိနေသေးသည်။

သို့သော် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများအပြီးတွင် အီရန်က ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းများကို စတင်သည့်အခါ အရင်းအမြစ်များကို အခြားနေရာများသို့ ပြောင်းရွှေ့သုံးစွဲရမည်ဖြစ်သဖြင့် ရေရှားပါးမှု အကျပ်အတည်းမှာ ပိုမိုဆိုးရွားလာဖွယ်ရှိသည်။

ထို့အပြင် စစ်ပွဲသည် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ အဆောက်အအုံများ မီးလောင်ကျွမ်းမှုမှတစ်ဆင့် လေထုညစ်ညမ်းခြင်းအပါအဝင် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကိုလည်း အထောက်အကူပြုနေသည်။

LiveScience ၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်အသစ်တစ်ခုအရ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်မှ မတ်လ ၁၄ ရက်အတွင်း စစ်ပွဲကြောင့် ကျောင်းများ၊ အိမ်များနှင့် အဆောက်အအုံများ ပျက်စီးခဲ့ရပြီးနောက် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်နှင့် အခြားသော ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ တန်ချိန် ၅.၆ သန်းနီးပါး လေထုထဲသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။

စစ်ပွဲကြောင့် အစိုးရ၏ အာရုံစိုက်မှုများ ပြောင်းလဲနေချိန်တွင် နိုဝင်ဘာလ၌ အီရန်သည် မိုးခေါင်ရေရှားမှုကို ကျော်လွှားရန်အတွက် တိမ်တိုက်များထဲသို့ ဓာတုဆားများ ပက်ဖျန်းကာ မိုးရွာသွန်းစေသည့် Cloud seeding နည်းလမ်းကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။

အာဏာပိုင်များကလည်း ရေကို အလွန်အကျွံ သုံးစွဲသည့် အိမ်ထောင်စုများနှင့် လုပ်ငန်းများကို ဒဏ်ငွေရိုက်မည့် အစီအစဉ်များကို ကြေညာခဲ့သည်။

သမ္မတ ပီဇက်ရှ်ခီယန်က စနေနေ့တွင် ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ရေတွင်းတူးဖော်ခြင်းနှင့် မြေအောက်ရေအရင်းအမြစ်များကို အလွန်အကျွံ ထုတ်ယူခြင်းကို ဆန့်ကျင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သမ္မတက ခေတ်မီနည်းပညာများကို အသုံးပြုရန်နှင့် ရေအရင်းအမြစ် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အသိပညာပေး လှုပ်ရှားမှုများကို လုပ်ဆောင်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။

Mehr သတင်းဌာန၏ ဖော်ပြချက်အရ ၎င်းက “ခေတ်မီစိုက်ပျိုးရေး နည်းလမ်းများဖြစ်သည့် အဆင့်မြင့် ဖန်လုံအိမ်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ရေမြေမဲ့စိုက်ပျိုးခြင်း (hydroponic)၊ လေထဲတွင် စိုက်ပျိုးခြင်း (aeroponic) နှင့် အခြားသော ဆန်းသစ်သည့် ထုတ်လုပ်မှု နည်းပညာများ တိုးချဲ့ရန်အတွက် စီမံကိန်းရေးဆွဲခြင်းနှင့် သုတေသနပြုခြင်း” တို့ကို လုပ်ဆောင်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။