ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင် အမေရိကန်-အီရန် ဆွေးနွေးပွဲ- လက်ဘနွန်ကိစ္စ အဓိကအစီအစဉ်ဖြစ်မလား၊ မည်သူတို့ တက်ရောက်မည်နည်း။

အစ္စရေးနိုင်ငံက လက်ဘနွန်နိုင်ငံအပေါ် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်နေမှုများကြောင့် တီဟီရန်နှင့် ဝါရှင်တန်တို့အကြား ကြာသပတေးနေ့က လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် သဘောတူညီချက်မှာ တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေချိန်တွင် အမေရိကန်နှင့် အီရန် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့များသည် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၌ ကျင်းပရန်စီစဉ်ထားသည့် အဆင့်မြင့်နည်းပညာဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲများအတွက် ပြင်ဆင်နေကြသည်။

အဆိုပါ သဘောတူညီချက်တွင် လက်ဘနွန်နိုင်ငံ၌ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ပါဝင်ကြောင်းနှင့် အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများသည် သဘောတူညီချက်ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း အီရန်နိုင်ငံက ပြောကြားသည်။

ပါကစ္စတန်နှင့် ကာတာနိုင်ငံတို့က ကြားဝင်ဖျန်ဖြေပေးမည့် တနင်္ဂနွေနေ့ ဆွေးနွေးပွဲများသည် အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်နှင့် အီရန်သမ္မတတို့ ကြာသပတေးနေ့က အီလက်ထရောနစ်စနစ်ဖြင့် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။

ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိထားသည်များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်-

တနင်္ဂနွေနေ့ ဆွေးနွေးပွဲများကို ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၊ ဘူဂန်စတော့ (Burgenstock) မြို့ရှိ လူဆန်းရေကန်အထက်တွင် တည်ရှိသော ဇိမ်ခံဟိုတယ်တစ်ခု၌ ကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။

ဆွေးနွေးပွဲအတွက် အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို ပါလီမန်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘာဂါ ဂါလီဘက်ဖ် (Mohammad Bagher Ghalibaf) နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရက်ချီ (Abbas Araghchi) တို့က ဦးဆောင်သည်။

အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီ ဗန့်စ် (JD Vance) က ဦးဆောင်ပြီး ထရမ့်၏ အထူးသံတမန် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ် (Steve Witkoff) နှင့် ၎င်း၏ သမက်ဖြစ်သူ ဂျရက် ကုရှနာ (Jared Kushner) တို့ ပါဝင်သည်။

ပါကစ္စတန်ဝန်ကြီးချုပ် ရှာဘက်ရှာရစ် (Shehbaz Sharif) နှင့် စစ်ဦးစီးချုပ် အာဆင် မူနီယာ (Asim Munir)၊ ကာတာဝန်ကြီးချုပ် ရှိတ် မိုဟာမက် ဘင် အဗ္ဗဒူရက်မန် ဘင် ဂျာဆင် အယ်လ်သာနီ (Sheikh Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani) တို့လည်း ဆွေးနွေးပွဲတွင် ပါဝင်ရန် မျှော်လင့်ရသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အီရန်၏ အစ္စလာမ့်တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) က လက်ဘနွန်တွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ချိုးဖောက်မှုများကြောင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပိတ်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။

စနေနေ့တွင် ဆွေးနွေးပွဲသို့ မထွက်ခွာမီ ဗန့်စ်က အမေရိကန်ရှိ သတင်းထောက်များအား “နျူကလီးယားကိစ္စ” နှင့် “လက်ဘနွန် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကိစ္စ” တို့တွင် “တိုးတက်မှုများ” ရရှိရန် မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စ်မေးလ် ဘာဂါအီ (Esmaeil Baghaei) က အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) တွင် ဖော်ပြထားသည့် အမေရိကန်၏ ကတိကဝတ်များကို “အကောင်အထည်ဖော်ရန် ဖိအားပေးသွားမည်” ဖြစ်ပြီး “အခြားတစ်ဖက်က ထိုကတိကဝတ်များကို မည်သို့အတိအကျ လုပ်ဆောင်ရန် ရည်ရွယ်ထားသည်ကို ရှင်းလင်းချက် တောင်းခံသွားမည်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့အကြား နည်းပညာဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲများကို ရက်ပေါင်း ၆၀ ကြာ ကျင်းပမည်ဖြစ်ပြီး နှစ်ဖက်စလုံးမှ တာဝန်ရှိသူများသည် ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်၏ နောက်ဆုံးအဆင့်ကို ဆွေးနွေးရန်နှင့် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်နှင့် အစ္စရေး၏ လက်ဘနွန်စစ်ပွဲကဲ့သို့သော အဓိကအငြင်းပွားဖွယ်ရာများကို ဖြေရှင်းရန် မျှော်လင့်ထားသည်။

သို့သော် တီဟီရန်မှ သတင်းပေးပို့နေသည့် အယ်လ်ဂျာဇီးယားသတင်းဌာနမှ ရီဆူလ် ဆာဒါ အာတာစ် (Resul Serdar Atas) က စနေနေ့တွင် တီဟီရန်မှ ဆွစ်ဇာလန်သို့ မထွက်ခွာမီ အီရန်၏ အဓိကညှိနှိုင်းရေးမှူး ဂါလီဘက်ဖ်က အီရန်သည် ဆွစ်ဇာလန်သို့ သွားရောက်ရခြင်းမှာ အမေရိကန်တို့အနေဖြင့် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) ကို ဦးစွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန် သို့မဟုတ် အနည်းဆုံး အကောင်အထည်ဖော်မှု စတင်ရန် လိုအပ်ကြောင်း သတိပေးရန်ဖြစ်ပြီး အမေရိကန်တို့က လက်ခံမှသာ နည်းပညာဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲများ ဖြစ်မြောက်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။

“ဒီနေရာမှာ သူတို့ [အီရန်] က အထူးသဖြင့်... လက်ဘနွန်မှာ ရန်လိုမှုတွေ ရပ်စဲရေး၊ အမေရိကန်၏ ရေကြောင်းပိတ်ဆို့မှု ရုပ်သိမ်းရေး၊ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေး၊ အီရန်၏ အေးခဲထားသော ပိုင်ဆိုင်မှုများ ပြန်လည်ထုတ်ပေးရေးနဲ့ အီရန်ရဲ့ ရေနံကဏ္ဍ၊ ရေနံဓာတုထုတ်ကုန်တွေနဲ့ ဆက်စပ်ကဏ္ဍတွေအပေါ် အမေရိကန် ပိတ်ဆို့မှုတွေ ရုပ်သိမ်းရေးအကြောင်း ပြောနေတာပါ” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်၏ အကြံပေးနှင့် လက်ထောက် မိုဟာမက် မိုခ်ဘာ (Mohammad Mokhber) က တနင်္ဂနွေနေ့တွင် သတိပေးရာ၌ တီဟီရန်သည် စာရွက်ပေါ်ရှိ သဘောတူညီချက်ကို လက်ခံမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် ဝါရှင်တန်အနေဖြင့် ၎င်း၏ ကတိကဝတ်များကို အပြည့်အဝ အကောင်အထည်ဖော်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

X လူမှုကွန်ရက်တွင် မိုခ်ဘာက အမေရိကန်သည် စီးပွားရေးအရ ဖိအားပေးမှုကို နားလည်ကြောင်း ရေးသားခဲ့သည်။

“အမေရိကန်တွေက စီးပွားရေးနဲ့ ကုန်ကျစရိတ်-အကျိုးအမြတ် ဘာသာစကားကို ပိုနားလည်ကြတယ်။ သဘောတူညီချက်က စာရွက်ပေါ်မှာပဲ ရှိနေရင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းရဲ့ စွမ်းအင်စီးဆင်းမှုလည်း ရပ်တန့်သွားလိမ့်မယ်” ဟု ၎င်းက ရေးသားခဲ့သည်။

“ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ညှိနှိုင်းရေးမှူးတွေဟာ ကတိကဝတ်တွေကို အပြည့်အဝ အကောင်အထည်ဖော်ပြီး နိုင်ငံရဲ့ အခွင့်အရေးတွေကို ပြည့်ဝစေမှသာ ကျေနပ်ကြလိမ့်မယ်” ဟု ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။ မိုခ်ဘာသည် ပဋိပက္ခအတွင်း သေဆုံးခဲ့ရသူများကိုလည်း အောက်မေ့သတိရကြောင်းနှင့် အီရန်အနေဖြင့် ၎င်းတို့ကို မေ့လျော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

သို့သော် လက်ဘနွန်ရှိ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသည် ဆွေးနွေးပွဲ၏ ပထမနေ့တွင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်လာဖွယ်ရှိသည်။ ဟစ်ဇ်ဘိုလာအဖွဲ့နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သတင်းများ ထွက်ပေါ်နေသော်လည်း စနေနေ့တွင် အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များက လက်ဘနွန်၌ လူပေါင်း ဒါဇင်နှင့်ချီ၍ သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။

တီဟီရန်မှ သတင်းပေးပို့နေသည့် အယ်လ်ဂျာဇီးယားမှ မိုဟာမက် ဗယ်လ် (Mohammed Vall) က အစ္စရေးတို့က သဘောတူညီချက်ကို လိုက်နာခြင်းမရှိပါက အီရန်သည် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) ကို ရှေ့ဆက်အကောင်အထည်ဖော်မည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

နားလည်မှုစာချွန်လွှာ၏ ပထမအချက်တွင် အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့သည် “လက်ဘနွန်အပါအဝင် ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာအားလုံးတွင် စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ချက်ချင်းနှင့် အပြီးတိုင် ရပ်စဲရန်” သဘောတူညီထားကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။

ထို့အပြင် အဆိုပါစာချွန်လွှာတွင် နှစ်ဖက်စလုံးသည် “လက်ဘနွန်၏ နယ်မြေပိုင်နက်နှင့် အချုပ်အခြာအာဏာကို” ကာကွယ်ရန် ကတိကဝတ်ပြုကြောင်း ထပ်လောင်းဖော်ပြထားသည်။

သို့သော် လက်ရှိတွင် နိုင်ငံ၏ ငါးပုံတစ်ပုံကို သိမ်းပိုက်ထားပြီး မတ်လအစောပိုင်းကတည်းက လက်ဘနွန်ကို နေ့စဉ်နီးပါး တိုက်ခိုက်ကာ လူပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ကို သတ်ဖြတ်ပြီး လူပေါင်း တစ်သန်းကျော်ကို နေရပ်စွန့်ခွာစေခဲ့သည့် အစ္စရေးအကြောင်းကိုမူ တစ်စုံတစ်ရာ ဖော်ပြထားခြင်း မရှိပေ။

အီရန်၏ အဆိုအရ အစ္စရေးသည် သဘောတူညီချက်ကို လိုက်နာကြောင်း သေချာစေရန် တာဝန်မှာ အမေရိကန်တွင်သာ ရှိသည်ဟု ဗယ်လ်က ဆိုသည်။

အရှေ့အလယ်ပိုင်း အင်စတီကျုမှ အကြီးတန်းလုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် ရော့စ် ဟယ်ရီဆန် (Ross Harrison) က အယ်လ်ဂျာဇီးယားသို့ ပြောကြားရာတွင် နှစ်ဖက်စလုံးမှ တာဝန်ရှိသူများသည် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ် ပါဝင်သည့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲ ဒုတိယအဆင့်သို့ မသွားရောက်မီ ပထမအဆင့်ဖြစ်သည့် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) ၏ အချက်တိုင်းကို လိုက်နာခြင်းသည် အောင်မြင်ကြောင်း သေချာစေလိုကြသည်ဟု ဆိုသည်။

“အီရန်တွေကတော့ ဒီနေရာမှာ အရမ်းရှင်းလင်းတဲ့ ရပ်တည်ချက်ရှိပါတယ်။ အတိတ်က ညှိနှိုင်းမှုတွေအတွင်းမှာ အစ္စရေးနဲ့ အမေရိကန် နှစ်နိုင်ငံစလုံးက အီရန်ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ဖူးတာကြောင့်... အမေရိကန်အနေနဲ့ အစ္စရေးရဲ့ လက်ဘနွန်နဲ့ ဟစ်ဇ်ဘိုလာအပေါ် လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်းရှိတယ်ဆိုတာကို သူတို့ သေချာစေချင်တာပါ” ဟု ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။

ဟယ်ရီဆန်က အီရန်သည် အစ္စရေးကို ထိန်းချုပ်ရန် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) အရ အမေရိကန်တွင် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြောင်း၊ အစ္စရေးသည် အဆိုပါစာချွန်လွှာတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသူ မဟုတ်သည့်အတွက် သဘောတူညီချက်ကို ပျက်ပြားစေရန် လုပ်ဆောင်နိုင်သေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

“လက်ရှိမှာတော့ အစ္စရေးဟာ ဒီလိုညှိနှိုင်းမှုမျိုးမှာ အနှောင့်အယှက်ပေးသူ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ သူတို့က လက်မှတ်ရေးထိုးထားသူတွေ မဟုတ်တဲ့အတွက် သီအိုရီအရ သူတို့ဟာ သဘောတူညီချက်နဲ့ မသက်ဆိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် ဒါဟာ အီရန်နဲ့ အစ္စရေးကြားက ချိုးဖောက်မှု မဟုတ်ပါဘူး။ အကယ်၍ အမေရိကန်က အစ္စရေးကို အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လိုက်နာအောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်ဘူးဆိုရင် ဒါဟာ အီရန်နဲ့ အမေရိကန်ကြားက ချိုးဖောက်မှုပဲ ဖြစ်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။

နည်းပညာဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲများ စတင်သည့်အခါ အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ် ဆွေးနွေးမှုသည် အဓိကအကြောင်းအရာ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။

ဆယ်စုနှစ်များစွာ ရန်လိုမှုများအပြီးတွင် တီဟီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်သည် အမေရိကန်နှင့် အီရန်ကြား အဓိက အငြင်းပွားဖွယ်ရာအချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေသည်။

အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက်များ ပိုင်ဆိုင်ခြင်း၊ ဝယ်ယူခြင်း သို့မဟုတ် တီထွင်ခြင်း မပြုလုပ်ရကြောင်း၊ ထိုသို့လုပ်ဆောင်နိုင်သည့် စွမ်းရည်ပင် မရှိစေရကြောင်း အမေရိကန်က ရှင်းလင်းစွာ ပြောကြားထားသည်။

အီရန်ကမူ ၎င်း၏ အစီအစဉ်သည် အရပ်ဘက်ဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်များအတွက်သာဖြစ်ပြီး ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းပေးပါက နျူကလီးယားလုပ်ဆောင်ချက်များကို ကန့်သတ်ရန် ညှိနှိုင်းလိုကြောင်း တုံ့ပြန်ထားသည်။

စနေနေ့တွင် အီရန်က ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်လမ်းကြောင်းဖြစ်သည့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အစ္စရေး၏ လက်ဘနွန်အပေါ် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ပြန်လည်ပိတ်လိုက်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်စစ်တပ်ကမူ ရေလမ်းကြောင်းသည် သင်္ဘောအားလုံးအတွက် ပွင့်နေဆဲဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

အမေရိကန်စစ်တပ်၏ ဗဟိုကွပ်ကဲမှုဌာန (CENTCOM) က စနေနေ့တွင် ရေလက်ကြားအတွင်း ကုန်သွယ်ရေးသင်္ဘောများ ဇွန်လ ၂၀ ရက်အထိ တိုးတက်လာကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ “နိုင်ငံတကာ ရေလမ်းကြောင်းတစ်လျှောက် ဘေးကင်းစွာ ဖြတ်သန်းမှုမှာ ယနေ့အထိ ပုံမှန်အတိုင်းရှိနေပြီး ကုန်သွယ်ရေးသင်္ဘော ၅၅ စင်းသည် ကုန်ပစ္စည်းအမြောက်အမြားနှင့် ရေနံစည်ပေါင်း ၁၇ သန်းကျော်ကို ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်သို့ ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်” ဟု ကြေညာချက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။

ထိုနေ့မှာပင် ထရမ့်က ၎င်း၏နိုင်ငံမှ ကောက်ခံခြင်းမှလွဲ၍ ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းခ ကောက်ခံမှုမျိုး ရှိမည်မဟုတ်ကြောင်း ကတိပြုခဲ့သည်။ “အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကာလ ရက်ပေါင်း ၆၀ အတွင်း ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှာ ဖြတ်သန်းခ ကောက်ခံမှု လုံးဝရှိမှာ မဟုတ်သလို ရက်ပေါင်း ၆၀ ကျော်လွန်ပြီးနောက်မှာလည်း ကောက်ခံမှာ မဟုတ်ပါဘူး။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုက ကိုယ်တိုင်ကောက်ခံတာမျိုးကလွဲရင်ပေါ့” ဟု ထရမ့်က ရေးသားခဲ့သည်။

ရေလက်ကြားကို လက်တွေ့ပိတ်ဆို့ခြင်းနှင့် နောက်ဆက်တွဲ အမေရိကန်ရေတပ်၏ အီရန်ဆိပ်ကမ်းများကို ပိတ်ဆို့ခြင်းတို့သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးကို ကျဆင်းစေရန် ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်တွင် ရေနံဈေးနှုန်း မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် ၎င်း၏ လူနေမှုစရိတ်အပေါ် သက်ရောက်မှုများသည် ထရမ့်၏ စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ချက်တွင် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည့် အချက်များထဲတွင် ပါဝင်သည်။