အီရန်စစ်ပွဲသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ မွတ်စလင်များကို ကွဲပြားစေလျက်ရှိသည်။

အမေရိကန်-အစ္စရေးတို့၏ အီရန်အပေါ် စစ်ဆင်ရေးနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပိတ်ဆို့မှုတို့သည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ပြင်းထန်သော သက်ရောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရေနံ၊ အရည်ပျော်ဓာတ်ငွေ့ (LPG) နှင့် အဆိုပါရေလက်ကြားမှတစ်ဆင့် တင်ပို့လေ့ရှိသည့် အခြားသော မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည့် ကုန်ပစ္စည်းများ ပြတ်လပ်မှုကြောင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ လေဖြတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသည်။

ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ယင်း၏ရလဒ်အဖြစ် အရေးပေါ်အခြေအနေကို ပထမဆုံးကြေညာခဲ့သည့်နိုင်ငံ ဖြစ်သော်လည်း ကုန်ပစ္စည်းပြတ်လပ်မှုကို လျော့ပါးစေရန် အထောက်အကူမပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ နိုင်ငံအတွင်း ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာမှုကြောင့် ဆန္ဒပြမှုများလည်း ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည်။

သို့သော် အီရန်စစ်ပွဲ၏ သက်ရောက်မှုသည် လူမှုစီးပွားရေးနယ်ပယ်တွင်သာ ကန့်သတ်မနေပေ။ အဆိုပါ ပဋိပက္ခသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ မွတ်စလင်အသိုင်းအဝိုင်းများ၊ အထူးသဖြင့် ဘန်ဂါဆာမိုရို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ (Bangsamoro Autonomous Region) ကိုလည်း ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒေသတွင်း အစ္စလာမ်ပညာရှင်များအကြား အမြင်ကွဲပြားမှုကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစေပြီး လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ခြိမ်းခြောက်လျက်ရှိသည်။

စစ်ပွဲစတင်ချိန်တွင် လူမှုကွန်ရက်နှင့် အများပြည်သူကြား တုံ့ပြန်မှုများမှာ လျင်မြန်ခဲ့သည်။ အကြမ်းဖျင်းအားဖြင့် အုပ်စုနှစ်စု ပေါ်ပေါက်လာသည်။ တစ်စုမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ၎င်း၏ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများရှိ စစ်စခန်းများကို ပစ်မှတ်ထားသည့် အီရန်၏ လက်တုံ့ပြန်မှုများကို ထောက်ခံကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မွတ်စလင်အသိုင်းအဝိုင်းမှ အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးက လူမှုကွန်ရက်တွင် ရေးသားရာ၌ ဂါဇာအတွက် မွတ်စလင်များ၏ ဆုတောင်းချက်များသည် အစ္စရေးအပေါ် အီရန်၏ အင်အားသုံး လက်တုံ့ပြန်မှုမှတစ်ဆင့် အဖြေရရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ အခြားတစ်ဦးကလည်း မွတ်စလင်များ၏ ပျက်စီးသွားသော ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် တန်ဖိုးကို ပြန်လည်ရရှိစေရန်အတွက် တီဟီရန်သည် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေကြောင်း ရေးသားခဲ့သည်။

နောက်တစ်စုမှာမူ အီရန်သည် ရှီအာနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထို့ကြောင့် ဆွန်နီအသိုင်းအဝိုင်းအပေါ် ရန်လိုသည်ဟု ထောက်ပြကာ အီရန်ကို ဆန့်ကျင်ကြသည်။ ဤအုပ်စုမှ ပညာရှင်တစ်ဦးက ရှီအာများသည် ဇီယွန်ဝါဒီများနှင့် ဆင်တူကြောင်း၊ ရှီအာများကို သွယ်ဝိုက်သောရန်သူဟုလည်းကောင်း၊ ဇီယွန်ဝါဒီများကို ထင်ရှားသောရန်သူဟုလည်းကောင်း ဖော်ပြသည့် အမြင်ကို မျှဝေခဲ့သည်။

ဤကဲ့သို့ အမြင်ချင်းတိုက်ဆိုင်မှုမရှိသည့် ဒိုင်းနမစ်သည် ဘန်ဂါဆာမိုရို၏ အစ္စလာမ်ပညာရှင်များအကြားတွင် အသစ်အဆန်းမဟုတ်ပေ။ အာဗြဟံသဘောတူညီချက် (Abraham Accords) က အစ္စရေးနှင့် အာရပ်နိုင်ငံအချို့အကြား သံတမန်ဆက်ဆံရေးကို ထူထောင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ပိုမိုထင်ရှားသော ကွဲပြားမှုပုံစံများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်း၏ ပထဝီနိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တစ်ခုအပေါ် ယခုကဲ့သို့ သဘောထားကွဲလွဲမှုမျိုးကို ယခင်က မတွေ့ခဲ့ဖူးပေ။ ၎င်းသည် ပါလက်စတိုင်းကိစ္စရပ်အပေါ်တွင်လည်း ကွဲပြားမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ပါလက်စတိုင်းနှင့် ရေရှည်ရပ်တည်မှုသမိုင်းကြောင်း ရှိခဲ့သည်ကို မှတ်သားရန် အရေးကြီးသည်။ ဒေသတွင်းမှသည် နိုင်ငံအဆင့်အထိ မွတ်စလင်နှင့် မွတ်စလင်မဟုတ်သော တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ စုပေါင်းစီစဉ်သည့် ဆန္ဒပြပွဲများမှာ ပုံမှန်ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။

သို့သော် ပုံမှန်ဖြစ်စဉ်များအပြီးတွင် ဘန်ဂါဆာမိုရို ပညာရှင်အချို့ထံမှ ပါလက်စတိုင်းအတွက် စည်းရုံးလှုပ်ရှားမှုများကို အီရန်၏ ကြံစည်မှုတစ်ခုအဖြစ် တင်ပြသည့် မကြုံစဖူးသော ထုတ်ပြန်ချက်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က ပါလက်စတိုင်း ခုခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့သည် အီရန်၏ မဟာမိတ်ဖြစ်ပြီး ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် လမ်းမှားသူများဖြစ်ကာ ရှီအာအင်အားစု၏ နိုင်ငံရေးကိရိယာတစ်ခုသာဖြစ်ကြောင်း ငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။

၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၇ ရက်တွင် ဟားမတ်စ်အဖွဲ့က အစ္စရေးကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ချိန်၌ အဆိုပါ အမြင်ချင်းတိုက်ဆိုင်မှုမှာ ပိုမိုနက်ရှိုင်းလာခဲ့သည်။ ပညာရှင်အချို့က အနောက်တိုင်းမီဒီယာများနှင့် ဇီယွန်ဝါဒီလိုလားသော ဇာတ်ကြောင်းများကို ပြန်လည်ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က အဆိုပါတိုက်ခိုက်မှုကို တစ်ခုတည်းသောဖြစ်ရပ်အဖြစ် တင်ပြခဲ့ပြီး အစ္စရေး၏ ကိုလိုနီစနစ်က ပါလက်စတိုင်းများကို ဆယ်စုနှစ်များစွာ ဖိနှိပ်ခဲ့မှုကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသည်။ အခြားအုပ်စုကမူ ပါလက်စတိုင်း ခုခံတော်လှန်ရေးကို ထောက်ခံခဲ့သည်။

အစ္စလာမ်ပညာရှင်များသည် ဤဇာတ်ကြောင်းတိုက်ပွဲတွင် ပါဝင်နေသော်လည်း ၎င်းသည် သာမန်ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုမျှသာမဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေးတို့ ရောထွေးနေမှု၏ သရုပ်သကန်တစ်ခုဖြစ်သည်။

ကိုလိုနီခေတ်လွန်ကာလတွင် နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေးတို့သည် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ရောယှက်နေခြင်းမှာ သာမန်ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗဟိုအာဏာပိုင်စနစ် အားနည်းနေဆဲဖြစ်သည့် ဘန်ဂါဆာမိုရို၏ အခြေအနေတွင် ပြင်ပအင်အားစုများနှင့် အာရပ်နိုင်ငံများမှ လွှမ်းမိုးထားသော နိုင်ငံရေး-ဘာသာရေး မူဘောင်များသည် ဒေသတွင်း ဆွေးနွေးမှုများအတွင်းသို့ ပိုမိုဝင်ရောက်လာလျက်ရှိသည်။

၎င်းမှာ အီရန်ဆန့်ကျင်ရေးရပ်တည်ချက်နှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိသော ပညာရှင်အချို့သည် ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံအချို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ကြခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤဒိုင်းနမစ်သည် ဒေသတွင်းအခြေအနေကို ထိခိုက်စေပြီး အာဏာရှင်ဆန်သော ပညာရေးစနစ်များတွင် လေ့ကျင့်သင်ကြားခဲ့ရသည့် ကျောင်းသားများသည် မိမိတို့၏ မူလနိုင်ငံသို့ ပြန်ရောက်သောအခါ ထိုနိုင်ငံ၏ အတွေးအခေါ်များကို ပြန်လည်ထုတ်လုပ်လေ့ရှိသည့် ပုံမှန်သဘောထားကို ထင်ဟပ်စေသည်။

ဤဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသော ဇာတ်လမ်းသည် ပြည်တွင်း၌ သိသာထင်ရှားသော အကျိုးဆက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

ပထမအချက်မှာ လူမှုကွန်ရက်တွင် နောက်လိုက်အများအပြားရှိသည့် မွတ်စလင်ပညာရှင်များ ကျင့်သုံးနေသည့် ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေး ရောထွေးမှုသည် ၎င်းတို့၏ နောက်လိုက်များကြားတွင် အဆိုပါပညာရှင်များသည် ပထဝီနိုင်ငံရေးနယ်ပယ်တွင် ယုံကြည်စိတ်ချရသော အာဏာပိုင်များဖြစ်သည်ဟူသော သွယ်ဝိုက်သောယူဆချက်ကို ဖန်တီးပေးနေသည်။ ၎င်းတို့သည် ထိုနယ်ပယ်တွင် ကျွမ်းကျင်သူများ မဟုတ်နိုင်သော်လည်း ဖြစ်သည်။

၎င်းသည် “အာလ် အလ်-ဒစ်ခ်” (ahl al dhikr) ဟုခေါ်သည့် သတင်းစကားကို ပိုင်ဆိုင်သူများထံမှ အကြံဉာဏ်ရယူရမည်ဟူသော ကုရ်အာန်၏ အခြေခံမူနှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ အဆိုပါမူသည် အသိပညာ၏ ဖြန့်ကျက်မှုသဘောသဘာဝကို ညွှန်ပြနေသည် - လူသားတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှသာ အလုံးစုံသော အသိပညာကို ပိုင်ဆိုင်သည့် တစ်ဦးတည်းသော အာဏာပိုင်မဟုတ်ပေ။

ဒုတိယအချက်မှာ ဤတိုက်ပွဲသည် ပဋိပက္ခလွန်ကာလကို ဖြတ်သန်းနေရသည့် ဒေသတစ်ခုအတွင်းရှိ မွတ်စလင်ပညာရှင်များအကြား အမြင်ကွဲပြားမှုကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစေသည်။ ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များကတည်းက ဖိလစ်ပိုင်တောင်ပိုင်းရှိ မွတ်စလင်များသည် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်အတွက် ရုန်းကန်တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့ကြပြီး ယခုအခါ ခိုင်မာပြီး စည်းလုံးညီညွတ်သော အထောက်အထားတစ်ခု လိုအပ်သည့် ရှုပ်ထွေးသော အခြေအနေကို ဖြတ်သန်းနေကြရသည်။ ဤအမြင်ကွဲပြားမှုသည် အားနည်းနေသော နိုင်ငံရေးအခြေအနေတွင် စည်းလုံးညီညွတ်သော အထောက်အထားကို တည်ဆောက်မှုကို အားနည်းစေသည်။

တတိယအချက်မှာ ပညာရှင်အချို့သည် မိမိတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အုပ်စုအပေါ် အစွန်းရောက်အမြင်ကို ကိုင်စွဲကာ “လမ်းမှားသူများ” ဟု တံဆိပ်ကပ်ကြသည်။ ဤကဲ့သို့သော အတွေးအခေါ်မျိုးသည် အစွန်းရောက်ဝါဒဆီသို့ ဦးတည်သွားနိုင်သည်။

ဤအခြေအနေကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရန်အတွက် ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမည့်အချက်များစွာ ရှိသည်။

ပထမအချက်မှာ ဆွေးနွေးမှုနယ်ပယ်တွင် ကွဲပြားမှုများကို ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ အခြေခံများဖြင့်သာ ကိုင်တွယ်ရမည်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေးအမြင် မတူညီရုံမျှဖြင့် မိမိတို့နှင့် သဘောထားကွဲလွဲသူများကို ဝေဖန်တိုက်ခိုက်ခြင်းမျိုး မပြုလုပ်သင့်ပေ။ နိုင်ငံရေးအမြင် ကွဲပြားမှုတစ်ခုအတွက် တစ်စုံတစ်ဦးကို “လမ်းမှားသူ” ဟု တံဆိပ်ကပ်ခြင်းမှာ မှားယွင်းသည်။

ဒုတိယအချက်မှာ ပါလက်စတိုင်းမေးခွန်းနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ အမေရိကန်-အစ္စရေးစစ်ပွဲများကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် မိမိတို့၏ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းကို အမှတ်ရရန် အရေးကြီးသည်။ ဘန်ဂါဆာမိုရိုတွင် ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားမှုစနစ်များကို တိုက်ဖျက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင်အမွေအနှစ် ရှိသည်။ မိမိတို့၏ လူသားဆန်မှုကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခြင်းဆိုသည်မှာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ မတရားမှုများကို ဆန့်ကျင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။

တတိယအချက်မှာ နိုင်ငံခြားရေးကိစ္စရပ်များအပေါ် ကွဲပြားစေသော ဆွေးနွေးမှုများသည် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်ပြီး စည်းလုံးညီညွတ်မှုနှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ရှိသော အနာဂတ်အတွက် လိုအပ်သည့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော တွေးခေါ်မှုကို ပျက်ပြားစေနိုင်သည်။

ဘန်ဂါဆာမိုရိုရှိ မွတ်စလင်အသိုင်းအဝိုင်းများသည် ကွဲပြားစေသော ဇာတ်ကြောင်းများနောက်သို့ မလိုက်သင့်ဘဲ မိမိတို့၏ ယုံကြည်ချက်ကို အစ္စလာမ်သာသနာ၊ မိမိတို့၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် အထောက်အထားများအပေါ်တွင်သာ အခြေခံသင့်သည်။

ဤဆောင်းပါးတွင် ဖော်ပြထားသော အမြင်များသည် စာရေးသူ၏ ကိုယ်ပိုင်အမြင်များသာဖြစ်ပြီး အယ်လ်ဂျာဇီးယား (Al Jazeera) ၏ အယ်ဒီတာ့အာဘော်ကို ကိုယ်စားပြုခြင်း မဟုတ်ပါ။