ဘော့ဆွာနာ စိန်လုပ်ငန်း ကျဆင်းမှုက အသက်ရှင်ရပ်တည်ရေးအတွက် ရုန်းကန်နေရသော သတ္တုတူးဖော်သူများကို ထိခိုက်

အိုရာပါ၊ ဘော့ဆွာနာ – ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းရှိ Debswana စိန်တူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းခွင်တွင် တပ်ဆင်ရေးလုပ်သားအဖြစ် ၁၄ နှစ်ကြာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် အလုပ်လက်မဲ့ဖြစ်ခဲ့ရသည့် Motshwegwa Rakhudu အတွက် ယခုဆိုလျှင် တစ်နှစ်ပြည့်မြောက်ခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ သူသည် Enabler Hires (Pty) Ltd ကုမ္ပဏီနှင့် သုံးနှစ်သက်တမ်းတိုးနိုင်သည့် စာချုပ်များဖြင့် လုပ်ကိုင်နေခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ၂၀၂၇ ခုနှစ်အထိ အလုပ်ဆက်လက်လုပ်ကိုင်နိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ထားခဲ့ကြောင်း ပြောကြားသည်။

သို့သော်လည်း သူသည် ကြိုတင်သတိပေးချက်မရှိဘဲ အလုပ်မှထုတ်ပယ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။

“ကျွန်တော့်အတွက်တော့ တုန်လှုပ်စရာအကောင်းဆုံးပါပဲ” ဟု (အမည်လွှဲဖြင့်) Rakhudu က Al Jazeera သို့ ပြောကြားသည်။

“၂၀၂၅ ခုနှစ် အစောပိုင်းတုန်းက ကျွန်တော် ကားတစ်စီးဝယ်ဖို့ ပူလာ ၂၆,၀၀၀ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁,၉၀၀ ခန့်) ချေးငွေယူခဲ့ပါတယ်။ ကျွန်တော့်အလုပ်က လုံခြုံတယ်လို့ ယုံကြည်ထားလို့ပါ။ မေလလယ်လောက်မှာတော့ ကျွန်တော် အလုပ်လက်မဲ့ဖြစ်သွားခဲ့တယ်” ဟု သူက ဆိုသည်။ ရုတ်တရက် အလုပ်မှထုတ်ပယ်ခံရမှုကြောင့် လျော်ကြေးတစ်စုံတစ်ရာမရရှိဘဲ ကျောင်းလခများအပါအဝင် မိသားစုတာဝန်များနှင့် ကြွေးမြီပြဿနာများကို ရင်ဆိုင်နေရကြောင်း သူက ပြောသည်။

“ကြိုတင်ပြင်ဆင်ချိန်မရလိုက်တာက အလွန်ခက်ခဲပါတယ်။ အလုပ်အကိုင်ရှားပါးပြီး သတ္တုတွင်းပြင်ပမှာ အလုပ်ရနိုင်ရင်တောင် လစာက အများကြီးနည်းပါတယ်။ ကျွန်တော် အခုထိ အလုပ်ရှာနေတုန်းပါပဲ” ဟု သူက ဆိုသည်။

Rakhudu သည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်း သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းငယ်တစ်ခုခု စတင်လုပ်ကိုင်ရန် စဉ်းစားထားသော်လည်း မတည်ငွေမရှိကြောင်း ပြောသည်။ ကားကိုရောင်းချလိုက်လျှင်လည်း ကျန်ရှိနေသည့် ချေးငွေကိုသာ ဆပ်နိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း သူက ဖြည့်စွက်ပြောသည်။

“ကျွန်တော် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းလုပ်ချင်ပေမဲ့ ကားကိုရောင်းလိုက်ရင် ရတဲ့ငွေက ချေးငွေဆပ်ဖို့ပဲ လောက်မှာပါ” ဟု သူက ဆိုသည်။

Al Jazeera သည် အလုပ်မှထုတ်ပယ်မှုများနှင့်ပတ်သက်၍ မှတ်ချက်ပေးရန် Enabler Hires (Pty) Ltd မှ အကြီးတန်းစီမံခန့်ခွဲရေးအရာရှိ Gaotlhobogwe Radikwata ကို ဆက်သွယ်မေးမြန်းခဲ့သည်။

“ခင်ဗျားက Al Jazeera ကလို့ ပြောရင်တောင် ကျွန်မ မေးခွန်းတွေကို ဖြေမှာမဟုတ်ဘူး။ ကျွန်မဖုန်းနံပါတ်ကို ဘယ်သူပေးတာလဲ။ ကျွန်မရဲ့ ဆက်သွယ်ရန်အချက်အလက်တွေကို သတင်းထောက်တွေကို ဘယ်တုန်းကမှ မပေးခဲ့ဘူး။ ကျွန်မမှာ သတင်းအချက်အလက်တွေ မျှဝေပေးဖို့ အခွင့်အာဏာမရှိဘူး” ဟု သူမက ပြောသည်။

ဤအလုပ်မှထုတ်ပယ်မှုများသည် ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးကျောရိုးဖြစ်သော စိန်ကဏ္ဍ သိသိသာသာနှေးကွေးလာချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။

အစိုးရနှင့် De Beers တို့၏ ဖက်စပ်လုပ်ငန်းဖြစ်သော Debswana Diamond Company သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဝယ်လိုအားနည်းပါးမှုကြောင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်မှုကို ၂၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် လျှော့ချကာ ကာရက် ၁၇.၉ သန်းအထိသာ ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ကာရက် ၁၅ သန်းခန့်အထိ ထပ်မံလျှော့ချရန် စီစဉ်ထားသည်။ အဆိုပါကုမ္ပဏီသည် ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၏ စိန်ရောင်းချမှုစုစုပေါင်း၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို တာဝန်ယူထားသည်။

ထိုသို့နှေးကွေးမှုသည် ကျယ်ပြန့်သော စီးပွားရေးကဏ္ဍအထိ ရိုက်ခတ်လျက်ရှိသည်။ Reuters ၏ အဆိုအရ ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၏ ထုတ်လုပ်မှုသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဒုတိယသုံးလပတ်တွင် ၅.၃ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ကျဆင်းခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ကပ်ရောဂါဖြစ်ပွားပြီးနောက်ပိုင်း အဆိုးရွားဆုံးကျဆင်းမှုဖြစ်ကာ အဓိကအားဖြင့် စိန်ထုတ်လုပ်မှု ကျဆင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

Reuters နှင့် S&P Global Ratings တို့၏ အဆိုအရ စိန်သည် ပို့ကုန်ဝင်ငွေ၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်နှင့် အစိုးရအခွန်ဝင်ငွေ၏ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ S&P Global Ratings သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စိန်ဈေးကွက်ကျဆင်းမှုနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝင်ငွေ အားနည်းလာမှုတို့ကြောင့် ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် အကြွေးအဆင့်သတ်မှတ်ချက်ကို BBB- သို့ လျှော့ချခဲ့သည်။

လုပ်သားများအတွက်မူ ထိခိုက်မှုမှာ စာရွက်ပေါ်က ကိန်းဂဏန်းသက်သက် မဟုတ်တော့ပေ။

“စိန်ဈေးကွက်ကျဆင်းမှုဟာ စီးပွားရေးပြဿနာတစ်ခုတင် မဟုတ်တော့ပါဘူး။ ဒါဟာ အလုပ်သမားတွေ၊ မိသားစုတွေ၊ ကန်ထရိုက်တာတွေနဲ့ သတ္တုတွင်းအသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခုလုံးကို ထိခိုက်စေတဲ့ လူသားချင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်လာပါပြီ” ဟု ဘော့ဆွာနာ သတ္တုတွင်းလုပ်သားများသမဂ္ဂ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး Mbiganyi Gaekgotswe က ပြောသည်။

သူက မသေချာမရေရာမှုများသည် ယခုအခါ နေ့စဉ်ဘဝ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာကြောင်း ပြောသည်။

“လူတိုင်းရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ပထမဆုံးပေါ်လာတဲ့ မေးခွန်းက နောက်နှစ်မှာ ကိုယ့်အလုပ် ရှိပါ့မလားဆိုတာပါပဲ။ စာချုပ်တွေ သက်တမ်းတိုးပါ့မလား။ အချိန်ပိုလုပ်ခတွေ လျှော့ချခံရမလား။ ဒါတွေဟာ စိတ်ကူးယဉ်စိုးရိမ်မှုတွေ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါတွေက ကျောင်းလခ၊ ချေးငွေ၊ ဆေးကုသစရိတ်နဲ့ မိသားစုတာဝန်တွေကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေပါတယ်” ဟု သူက ဆိုသည်။

အလုပ်အကိုင် ဆက်လက်ရှိနေသူများအတွက်ပင် အစားအသောက်နှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစရိတ်များ မြင့်တက်လာသော်လည်း လစာများမှာ တိုးတက်မှုမရှိသဖြင့် ဖိအားများ တိုးပွားလာသည်။

ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းမှုများသည် ကန်ထရိုက်တာများနှင့် ဝန်ဆောင်မှုပေးသူများထံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး အလုပ်သမားအများအပြားမှာ ရေတိုစာချုပ်များဖြင့်သာ လုပ်ကိုင်နေရကြောင်း ဘော့ဆွာနာ စိန်လုပ်သားများသမဂ္ဂ ဥက္ကဋ္ဌ Dominic Obusitse Mapoka က ပြောသည်။

“အလုပ်ဆက်လုပ်နေရတဲ့ အလုပ်သမားတွေဟာ ရေတို သို့မဟုတ် ယာယီစာချုပ်တွေနဲ့ပဲ လုပ်ကိုင်နေရတာ များလာပါတယ်။ ဒါက မိသားစုတွေအတွက် စာချုပ်သက်တမ်းတိုးမတိုး မသိရတဲ့အတွက် အနာဂတ်ကို စီမံကိန်းဆွဲဖို့ ခက်ခဲစေပါတယ်” ဟု သူက Al Jazeera သို့ ပြောသည်။

သူက အလုပ်သမားအများစုမှာ တစ်လလျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၉၀ မှ ၂၅၀ ကြားသာ ရရှိကြပြီး လူနေမှုစရိတ်များ ဆက်လက်မြင့်တက်နေသဖြင့် သတ္တုတွင်းလုပ်ငန်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော လုပ်ငန်းငယ်များအပေါ်တွင်လည်း သက်ရောက်မှုများရှိနေကြောင်း ပြောသည်။

၁၉၆၆ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးချိန်မှစ၍ ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၏ စိန်ကြွယ်ဝမှုသည် ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည့် နိုင်ငံကို အလယ်အလတ်ဝင်ငွေရှိသော စီးပွားရေးနိုင်ငံအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့ပြီး အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ ပြည်သူ့ဝန်ဆောင်မှုများနှင့် ရေရှည်တိုးတက်မှုကို ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။

သို့သော် ထိုအောင်မြင်မှုသည် နိုင်ငံကို ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ထိတ်လန့်မှုများအပေါ် အလွန်အမင်း ထိခိုက်လွယ်စေခဲ့သည်။ S&P Global Ratings ၏ အဆိုအရ စိန်ကဏ္ဍသည် ဝယ်လိုအားနည်းပါးခြင်း၊ ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ထုတ်လုပ်သော စိန်များ (lab-grown diamonds) နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ရခြင်းနှင့် အဓိကဈေးကွက်များတွင် ဇိမ်ခံပစ္စည်းသုံးစွဲမှု လျော့နည်းခြင်းတို့ကြောင့် ဖိအားများ ရင်ဆိုင်နေရသည်။

Tshwane နည်းပညာတက္ကသိုလ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Levy Ndou က စီးပွားရေးကို ကဏ္ဍတစ်ခုတည်းအပေါ် မှီခိုနေရခြင်း၏ အန္တရာယ်များကို ထောက်ပြသည်။

“နိုင်ငံသားတွေက ကဏ္ဍတစ်ခုတည်းအပေါ် အလွန်အမင်း မှီခိုနေရတဲ့အခါ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဝယ်လိုအား ကျဆင်းမှုဟာ အလွန်အမင်း ထိခိုက်စေပါတယ်”

သူက စိုက်ပျိုးရေးနှင့် အမဲသားထုတ်လုပ်မှုကဏ္ဍသို့ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ကွဲပြားအောင် လုပ်ဆောင်ရန်နှင့် ဒေသတွင်း ကုန်သွယ်မှုချိတ်ဆက်မှုများကို ပိုမိုအားကောင်းစေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။

ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၏ အလုပ်သမားနှင့် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး Pius Mokgware က အစိုးရအနေဖြင့် ကြေးနီတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းများကို တိုးချဲ့ခြင်းနှင့် စီမံကိန်းသစ်များဖွင့်လှစ်ခြင်းအပါအဝင် အလုပ်အကိုင်ဆုံးရှုံးမှုများကို ကုစားရန် ကြိုးပမ်းနေကြောင်း ပြောသည်။ ထို့အပြင် စိုက်ပျိုးရေး၊ ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် သတင်းအချက်အလက်နှင့် ဆက်သွယ်ရေးနည်းပညာ (ICT) ကဏ္ဍများတွင်လည်း ကွဲပြားအောင် လုပ်ဆောင်နေကြောင်း သူက ဖြည့်စွက်ပြောသည်။

သတ္တုတွင်းနှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီး Bogolo Joy Kenewendo ကမူ မှတ်ချက်ပေးရန် အကြိမ်ကြိမ်တောင်းဆိုမှုများကို တုံ့ပြန်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။

ဘော့ဆွာနာ အသေးစားသတ္တုတူးဖော်သူများအသင်း ဥက္ကဋ္ဌ Tshepo Modibedi က အသေးစားလုပ်ငန်းရှင်များသည် ကုမ္ပဏီကြီးများ လွှမ်းမိုးထားသည့် စိန်တန်ဖိုးကွင်းဆက်မှ အများအားဖြင့် ဖယ်ထုတ်ခံထားရဆဲဖြစ်ကြောင်း ပြောသည်။

စိန်လုပ်ငန်းတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်သော်လည်း စီးပွားရေးကျဆင်းမှုသည် နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အိမ်ထောင်စုများအထိ ပျံ့နှံ့နေကြောင်း သူက ဆိုသည်။

“ဓာတ်ခွဲခန်းထုတ် စိန်တွေနဲ့ တင်းကျပ်တဲ့ စည်းမျဉ်းတွေက စိန်ခေါ်မှုတွေပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ မူဝါဒတွေက ပိုပြီး အားလုံးပါဝင်လာမယ်ဆိုရင် ဒါတွေဟာ အခွင့်အလမ်းတွေလည်း ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်” ဟု သူက Al Jazeera သို့ ပြောသည်။

Rakhudu အတွက်မူ ကမ္ဘာ့စိန်ဈေးကွက်၏ ဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲများသည် နေ့စဉ်ရှင်သန်ရပ်တည်ရေးအတွက် ဝေးကွာလွန်းနေဆဲဖြစ်သည်။

“ကျွန်တော် အလုပ်ရှာနေတုန်းပါပဲ” ဟု သူက ဆိုသည်။ “ကျွန်တော် အလုပ်လုပ်ဖို့ နောက်ထပ် အခွင့်အရေးတစ်ခုပဲ လိုချင်တာပါ။”