ရီယယ်ငွေကြေးတန်ဖိုးပြန်တက်ပြီး ရှယ်ယာဈေးကွက်မြင့်တက်လာသော်လည်း အီရန်နိုင်ငံသားများမှာ ကုန်ဈေးနှုန်းကြီးမြင့်မှုဒဏ်ကို ဆက်လက်ခံစားနေရဆဲဖြစ်သည်

အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့အကြား တနင်္ဂနွေနေ့က သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီးနောက် အီရန်ငွေကြေးတန်ဖိုးသည် အမေရိကန်ဒေါ်လာနှင့် ယှဉ်ပါက ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းကျော် မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ၎င်း၏စတော့ဈေးကွက်မှာလည်း စံချိန်တင် မြင့်တက်ခဲ့သည်။

သို့သော်လည်း နှစ်ပေါင်းများစွာကြာ အလွန်မြင့်မားသော ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှင့် ရီယယ်ငွေတန်ဖိုး ကျဆင်းမှုဒဏ်ကို ခံစားနေရသည့် အီရန်နိုင်ငံသားများမှာ သံတမန်ရေးရာ အောင်မြင်မှုများ ရှိနေသော်လည်း အစားအစာကဲ့သို့သော အခြေခံကုန်ပစ္စည်းများ၏ ဈေးနှုန်းများမှာ မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သဖြင့် စီးပွားရေးအရ သက်သာရာရမှု အနည်းငယ်သာ ရရှိခဲ့သည်။

အီရန်စီးပွားရေးသည် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာ အမေရိကန်၏ ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများကြောင့် ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့က အီရန်အပေါ် စစ်ပွဲဆင်နွှဲခဲ့ပြီးနောက် စီးပွားရေးအကျပ်အတည်းမှာ ပိုမိုဆိုးရွားလာခဲ့သည်။ ထို့နောက် အမေရိကန်ရေတပ်က အီရန်ဆိပ်ကမ်းများကို ပိတ်ဆို့လိုက်ခြင်းက အီရန်ပြည်သူများ၏ ဒုက္ခကို ပိုမိုတိုးပွားစေခဲ့သည်။

တီဟီရန်မြို့၏ နိုင်ငံခြားငွေလဲလှယ်ရေးဈေးကွက်၏ အချက်အချာဖြစ်သော ဖာဒိုစီလမ်းမကြီး (Ferdowsi Street) တွင် ကြာသပတေးနေ့က မြင်ကွင်းမှာ လွန်ခဲ့သည့်လများအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော ထိတ်လန့်မှုများနှင့် လုံးဝကွဲပြားခြားနားနေသည်။ ငွေလဲလှယ်ရေးရုံးများရှိ ဘုတ်ပြားများပေါ်တွင် ဒေါ်လာဦးဆောင်သည့် နိုင်ငံခြားငွေကြေးများ တန်ဖိုးကျဆင်းသွားသဖြင့် ဂဏန်းများမှာ လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲနေသည်။

"အမေရိကန်-အီရန် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ တရားဝင်မကြေညာခင် နာရီပိုင်းအလိုမှာပဲ ကျွန်တော်တို့ ရုံးကို ပိတ်လိုက်ပါတယ်။ အဲဒီအချိန်က ဒေါ်လာတစ်ဒေါ်လာကို ရီယယ် ၁.၈ သန်းနှုန်း ဖြစ်နေတာပါ" ဟု အမည်မဖော်လိုသည့် အသက် ၃၅ နှစ်အရွယ် ငွေလဲလှယ်ရေးရုံးဝန်ထမ်း အာမီးရ် (Amir) က အယ်လ်ဂျာဇီးယားသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ "အခုတော့ ၁.၅၄ သန်း ရီယယ်အထိ ကျသွားပြီ၊ နောက်ထပ်လည်း ကျဦးမယ်လို့ ကျွန်တော်တို့ မျှော်လင့်ထားပါတယ်"

ရီယယ်ငွေတန်ဖိုးသည် ဒေါ်လာတစ်ဒေါ်လာလျှင် ၁.၄ သန်း သို့မဟုတ် ထိုထက်ပို၍ ကျဆင်းနိုင်သည်ဟု လူအများက မျှော်လင့်နေကြသဖြင့် ဝယ်လက်များ နည်းပါးနေသော်လည်း အရောင်းပမာဏ သိသိသာသာ တိုးတက်လာကြောင်း အာမီးရ်က မှတ်ချက်ပြုသည်။

မကြာသေးမီက ရရှိခဲ့သော အမြတ်များမှာ သိသာထင်ရှားသော အလှည့်အပြောင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ စစ်ပွဲစတင်ပြီးနောက် မတ်လတွင် ငွေလဲနှုန်းမှာ ဒေါ်လာတစ်ဒေါ်လာလျှင် ရီယယ် ၁.၉ သန်း (တိုမန် ၁၉၀,၀၀၀) အထိ စံချိန်တင် မြင့်တက်ခဲ့ပြီးနောက် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရှိသော်လည်း မကြာသေးမီက ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ခိုက်မှုများမတိုင်မီ ရီယယ် ၁.၆၈၅ သန်းခန့်တွင် ငြိမ်သက်နေခဲ့သည်။

ရီယယ်ငွေတန်ဖိုး ပြန်လည်ဦးမော့လာသော်လည်း တီဟီရန်မြို့ရှိ ကုန်စုံဆိုင်များသို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုပါက လုံးဝကွဲပြားခြားနားသော အခြေအနေကို တွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။ ပြင်းထန်သော ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများနှင့် အမေရိကန်ရေတပ်၏ ပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စီးပွားရေးထိခိုက်မှုများကို ရင်ဆိုင်နေရသည့် အီရန်နိုင်ငံသားများအတွက် သံတမန်ရေးရာ အဆင်ပြေမှုများသည် လူနေမှုစရိတ်ကို လျှော့ချပေးနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။

တီဟီရန်မြို့တွင် နေထိုင်သည့် အသက် ၄၂ နှစ်အရွယ် ရီဇာ (Reza) က နို့၊ ဒိန်ခဲ၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်ဆီနှင့် ဂျုံမှုန့်ကဲ့သို့သော နေ့စဉ်စားသောက်ကုန်များ၏ ဈေးနှုန်းမှာ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိသေးကြောင်း အယ်လ်ဂျာဇီးယားသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ "ဒေါ်လာဈေးကျတယ်လို့ သူတို့ပြောကြပေမဲ့ ကျွန်တော့်ရဲ့ ဈေးခြင်းတောင်းကတော့ ပြီးခဲ့တဲ့အပတ်ကအတိုင်းပဲ ဈေးကြီးနေတုန်းပါပဲ" ဟု သူက ဆိုသည်။ "ဒါက ဒီသဘောတူညီချက်က ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အိတ်ကပ်ထဲအထိ မရောက်သေးဘူးဆိုတာကို ပြနေတာပါ"

ငွေရှင်းကောင်တာနောက်ကွယ်မှ အသက် ၅၅ နှစ်အရွယ် ဆိုင်ပိုင်ရှင် ရာမင် (Ramin) ကလည်း ၎င်း၏ဖောက်သည်၏ စိတ်ပျက်မှုကို ထောက်ခံပြောဆိုခဲ့သည်။ အစိုးရအနေဖြင့် ပေါင်မုန့်ကဲ့သို့သော ထောက်ပံ့ကြေးပေးထားသည့် ကုန်ပစ္စည်းများကို ဆက်လက်ဖြန့်ဝေပေးနေသော်လည်း လွတ်လပ်သောဈေးကွက်အတွင်း ဒေါ်လာဈေး အတက်အကျမှာ အခြေခံစားသောက်ကုန်ဈေးနှုန်းများအပေါ် ချက်ချင်းသက်ရောက်မှု မရှိကြောင်း သူက ရှင်းပြသည်။

လွတ်လပ်သောဈေးကွက်အတွင်း ဒေါ်လာတန်ဖိုးမှာ တရားဝင်ငွေလဲနှုန်းနှင့် ကွာခြားလျက်ရှိသည်။

တင်သွင်းလာသော ကုန်ပစ္စည်းများရှိသည့် စင်ကို လက်ညှိုးထိုးပြရင်း ကာရင်မ် (Karim) အမည်ရှိ နောက်ထပ်ဆိုင်ပိုင်ရှင်တစ်ဦးက ရှန်ပူ၊ သွားတိုက်ဆေးနှင့် အဝတ်လျှော်ဆပ်ပြာမှုန့်ကဲ့သို့သော ပစ္စည်းများမှာ ယခင်အတိုင်း ဈေးနှုန်းမြင့်မားနေဆဲဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

"ကုန်ပစ္စည်းဖြန့်ဖြူးသူတွေက ဒီပစ္စည်းတွေကို လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်လကတည်းက ဒေါ်လာဈေးဟောင်းနဲ့ ဝယ်ထားတာလို့ ပြောပါတယ်" ဟု ကာရင်မ်က ရှင်းပြသည်။ "လက်ကျန်ပစ္စည်းတွေ ကုန်သွားပြီး ဈေးနှုန်းအသစ်နဲ့ ကုန်ပစ္စည်းအသစ်တွေ မရောက်လာမချင်း ဈေးနှုန်းတွေက မြင့်မားနေဦးမှာပါ" ဟု သူက ဆိုသည်။ ဈေးကွက် ပြန်လည်ချိန်ညှိရန် အနည်းဆုံး နှစ်ပတ်ခန့် ကြာမြင့်မည်ဖြစ်ပြီး ထိုကာလအတွင်း အီရန်နိုင်ငံသားများမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုဒဏ်ကို ဆက်လက်ရင်ဆိုင်ရဦးမည်ဟု သူက ခန့်မှန်းသည်။

အဓိကလမ်းမကြီးပေါ်ရှိ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ရုန်းကန်နေရချိန်တွင် တီဟီရန်စတော့ဈေးကွက်မှာမူ စီးပွားရေးအခြေအနေများ တိုးတက်လာမည်ဟူသော မျှော်လင့်ချက်များဖြင့် မကြုံစဖူး တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ ဝါရှင်တန်-တီဟီရန် သဘောတူညီချက်နှင့် ပတ်သက်သည့် သတင်းများ ပေါက်ကြားလာချိန်မှစ၍ အရောင်းအဝယ်ပြုလုပ်ရာနေရာများတွင် အစိမ်းရောင် (ဈေးတက်ခြင်း) များဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။

တနင်္လာနေ့တွင် အဓိကညွှန်းကိန်းမှာ တစ်ရက်တည်းအတွင်း ၁၆၁,၀၀၀ မှတ်အထိ စံချိန်တင် မြင့်တက်ခဲ့ပြီး တစ်ဦးချင်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများထံမှ ငွေကြေးစီးဝင်မှု အများဆုံးအဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။

အင်္ဂါနေ့တွင်လည်း ဈေးကွက်မှာ ဆက်လက်မြင့်တက်ခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ၁၁၂,၀၀၀ မှတ် တက်ကာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အတားအဆီးဖြစ်သည့် ၅ သန်းကို ကျော်လွန်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ၅.၁ သန်းဟူသော သမိုင်းဝင် အမြင့်ဆုံးအမှတ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။

အသက် ၄၀ အရွယ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ ဆာအိဒ် (Saeed) က ၎င်းကို "သမိုင်းဝင်နေ့" တစ်နေ့ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများသည် စွမ်းအင်နှင့် ရေနံဓာတုကဏ္ဍများတွင် ရှယ်ယာများ ဝယ်ယူရန် အလုအယက် လုပ်ဆောင်နေကြပြီး ပို့ကုန်များ ပြန်လည်စတင်ခြင်းနှင့် ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်များ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခြင်းအပေါ် ကြီးမားစွာ လောင်းကြေးထပ်နေကြကြောင်း သူက မှတ်ချက်ပြုသည်။

သို့သော်လည်း ဆာအိဒ်မှာ သတိနှင့်အတူ အကောင်းမြင်နေဆဲဖြစ်သည်။ "စတော့ဈေးကွက်က ကောလာဟလတွေကြောင့် ဖြစ်လာတာ များပါတယ်" ဟု သူက သတိပေးသည်။ "၂၀၁၅ ခုနှစ် နျူကလီးယားသဘောတူညီချက်တုန်းကလို ဈေးကွက်က အမြင့်ဆုံးတက်သွားပြီး အမေရိကန် နုတ်ထွက်လိုက်တဲ့အခါ ပြိုလဲသွားတဲ့ အတွေ့အကြုံမျိုးကို ကျွန်တော် ထပ်မဖြစ်စေချင်ပါဘူး"

သူသည် အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်က ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အဆိုပါသဘောတူညီချက်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့ခြင်းကို ရည်ညွှန်းပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါသဘောတူညီချက်အရ အီရန်သည် ပိတ်ဆို့မှုများ လျှော့ချပေးမည့်အစား ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ကန့်သတ်ရန် သဘောတူညီခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

စောင့်ကြည့်သည့်ချဉ်းကပ်မှုမှာ စီးပွားရေး၏ အခြားကဏ္ဍများကိုလည်း လေဖြတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ တီဟီရန်အလယ်ပိုင်းရှိ အီလက်ထရွန်နစ်ပစ္စည်း အရောင်းစင်တာများတွင် အသက် ၃၈ နှစ်အရွယ် ဆိုင်ပိုင်ရှင် ရီဇာ (Reza) က တင်သွင်းလာသော လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများ၏ ဈေးနှုန်းမှာ ဒေါ်လာဈေးနှင့်အတူ ကျဆင်းသွားသော်လည်း ဖောက်သည်များက ပိုမိုဈေးလျှော့ပေးမည့်အချိန်ကို စောင့်ဆိုင်းနေကြသဖြင့် အရောင်းအဝယ်မှာ ရပ်တန့်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

အိမ်ခြံမြေဈေးကွက်တွင်လည်း အလားတူ အခြေအနေမျိုး ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ တီဟီရန်မြောက်ပိုင်းမှ အသက် ၃၆ နှစ်အရွယ် အိမ်ခြံမြေအကျိုးဆောင် နက်စ်ရင် (Nasrin) က အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအစတွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုမှာ ယခုအခါ တုံ့ဆိုင်းသွားပြီဖြစ်ကြောင်း သတိပြုမိသည်။ အိမ်ပိုင်ရှင်အများစုမှာ ဈေးကွက်အခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားသည်ကို မသိရှိဘဲ ဈေးနှုန်းမြင့်မားစွာဖြင့်သာ ဆက်လက်ကိုင်စွဲထားကြသဖြင့် အိမ်ခြံမြေ အရောင်းအဝယ်မှာ လုံးဝနီးပါး ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။

မက်ခရိုစီးပွားရေး ကျွမ်းကျင်သူများအတွက်မူ ဈေးကွက်၏ ရောထွေးနေသော အချက်ပြမှုများမှာ မျှော်လင့်ထားသည့်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အီရန်ကုန်သည်ကြီးများ၊ စက်မှု၊ သတ္တုတွင်းနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအသင်းချုပ်၏ အကြီးအကဲဟောင်း ဟိုစိန် ဆီလာဗာဇီ (Hossein Selahvarzi) က အဆိုပါ သဘောတူညီချက်အသစ်မှာ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာ စီးပွားရေးဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ချက်ချင်းဖြေရှင်းပေးနိုင်သည့် "မှော်တုတ်တံ" မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။

စစ်ပွဲသည် အီရန်၏ အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးစေခဲ့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးကျဆင်းမှု၏ အမြစ်များမှာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ မစတင်မီကတည်းက ခိုင်ခိုင်မာမာ ရှိနေခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဆီလာဗာဇီက အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။

"စစ်ပွဲဆိုတာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု၊ ထုတ်လုပ်မှု၊ ကုန်သွယ်မှုနဲ့ ပြည်သူ့သက်သာချောင်ချိရေးရဲ့ ရန်သူပါ" ဟု ဆီလာဗာဇီက အယ်လ်ဂျာဇီးယားသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ ငြိမ်းချမ်းရေးစာချွန်လွှာတစ်ခုတည်းဖြင့် စီးပွားရေးကို ပြန်လည်ရှင်သန်စေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ခြင်းမှာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အမှားတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သူက သတိပေးခဲ့သည်။

"စစ်ရေးအရ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှုတွေ ရပ်တန့်သွားတာက စီးပွားရေးသာယာဝပြောမှု စတင်ပြီလို့ မဆိုလိုပါဘူး" ဟု သူက ပြောကြားခဲ့ပြီး စီးပွားရေးပတ်ဝန်းကျင်ကို တည်ငြိမ်မှု ပြန်လည်ရရှိစေခြင်းမှာ နိုင်ငံ၏ အရေးအကြီးဆုံး ဦးစားပေးလုပ်ငန်းဖြစ်ကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။

"ကျွန်တော်တို့ရှေ့မှာ ရှိနေတာက လမ်းကြောင်းမှန်ကို ပြန်ပြင်ဖို့နဲ့ စီးပွားရေးကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ဖို့အတွက် ကန့်သတ်ချက်ရှိပြီး အားနည်းတဲ့ အခွင့်အရေးတစ်ခုပါပဲ။ ဒီအခွင့်အရေးကို မှန်ကန်စွာ မစီမံခန့်ခွဲနိုင်ရင် လျင်မြန်စွာ ဆုံးရှုံးသွားနိုင်ပါတယ်"