မက္ကဆီကိုစီးတီးတွင် ကမ္ဘာ့ဖလားမတိုင်မီ အက်ဇိုလော့တယ် အကောင်များ နေရာတိုင်းတွင်ရှိနေသော်လည်း သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တွင်မူ မရှိတော့ပါ

မက္ကဆီကိုစီးတီး၊ ဇွန် ၈

ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲအတွက် မက္ကဆီကိုစီးတီးသို့ ရောက်ရှိလာကြသည့် ဧည့်သည်များ ပထမဆုံးမြင်တွေ့ရမည့်အရာများထဲတွင် အက်ဆိုလော့တယ် (axolotl) ဟုခေါ်သည့် ဆလမန်ဒါကောင်လေး၏ ပြုံးရွှင်နေသောမျက်နှာကို မြင်တွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဒေသတွင်သာ တွေ့ရှိရသည့် အဆိုပါသတ္တဝါလေး၏ ပုံရိပ်များကို မြို့ရိုးပန်းချီကားများ၊ မြေအောက်ရထားတွဲများတွင် ခရမ်းရောင်တောက်တောက်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသလို ဘောလုံးကစားနေသည့် ပုံစံဖြင့်လည်း ပန်းပုထုလုပ်ထားသည်။

နာဝါတယ် (Nahuatl) ဘာသာစကားဖြင့် "ရေနဂါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် အက်ဆိုလော့တယ် (အသံထွက် - အာ-ရှို-လို-တူး) သည် ကြာသပတေးနေ့တွင် စတင်မည့် ကမ္ဘာ့ဖလားဖွင့်ပွဲအပါအဝင် ပွဲစဉ်ငါးပွဲကို လက်ခံကျင်းပမည့် မက္ကဆီကိုစီးတီး၏ တရားဝင်မဟုတ်သော အထိမ်းအမှတ်သတ္တဝါ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

သို့သော်လည်း ထူးခြားဆန်းပြားသည့် အက်ဆိုလော့တယ်လေးများ၏ ချစ်စရာကောင်းမှုရှိသော်လည်း ၎င်းတို့၏ပုံရိပ်ကို အသုံးပြုခြင်းသည် မက္ကဆီကိုစီးတီးနေထိုင်သူများ (Chilangos) အကြား ဝေဖန်မှုများ မြင့်တက်စေခဲ့သည်။ မျိုးသုဉ်းလုနီးပါးဖြစ်နေသည့် အဆိုပါသတ္တဝါကို လူသိများစေရန် ပုံဖော်ခြင်းသည် မြို့တော်၏ အခြေခံအဆောက်အအုံဆိုင်ရာ ပြဿနာများနှင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အားနည်းချက်များကို ဖုံးကွယ်ရန်အတွက်သာ အသုံးပြုနေခြင်းဖြစ်သည်ဟု ၎င်းတို့က ဆိုကြသည်။

သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တွင် အက်ဆိုလော့တယ်များကို စာရင်းကောက်ယူရန် ကြိုးပမ်းနေသည့် သိပ္ပံပညာရှင်များကမူ နှစ်နှစ်အတွင်း တစ်ကောင်မျှပင် မတွေ့ရှိရတော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ "အက်ဆိုလော့တယ်အသွင်ဆောင်ခြင်း" (axolotlization) ဟု ခေါ်ဆိုသည့် လုပ်ရပ်ကို ဆန့်ကျင်သည့်အနေဖြင့် အင်တာနက်ပေါ်တွင် ဂေါ့ဇီလာ (Godzilla) ကဲ့သို့ အက်ဆိုလော့တယ်များက မြို့တွင်း၌ ရမ်းကားနေသည့် မီးမ် (meme) များ ပျံ့နှံ့လျက်ရှိသည်။

မက္ကဆီကိုစီးတီးအစိုးရကမူ မှတ်ချက်ပေးရန် တောင်းဆိုချက်များကို တုံ့ပြန်ခြင်းမရှိပေ။

ချာပူတဲပက် (Chapultepec) ပန်းခြံတွင် အက်ဆိုလော့တယ်အရုပ်များကို ရောင်းချနေသည့် အသက် ၁၉ နှစ်အရွယ် အာနက်စတို ဗီလာ့စ်ကွက်ဇ် (Ernesto Velazquez) က မြို့တွင်း၌ အသစ်ရေးဆွဲထားသည့် ပုံရိပ်များသည် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအတွက် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားမှု မြင့်တက်လာစေရန် တွန်းအားပေးနိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ရိုက်တာသတင်းဌာနသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။

"နိုင်ငံခြားသားတချို့က သူတို့ကို စားလို့ရလားလို့ မေးကြတယ်။ တကယ်တော့ မရပါဘူး၊ သူတို့က မျိုးသုဉ်းမယ့်အန္တရာယ်ရှိနေလို့ပါ" ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။ "ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲက လူတွေကို ပိုပြီးလေ့လာမိစေဖို့နဲ့ သူတို့ကို ပိုပြီးဂရုစိုက်နိုင်ဖို့ အထောက်အကူဖြစ်မယ်လို့ မျှော်လင့်ပါတယ်"

ပျောက်ကွယ်လုနီးပါးဖြစ်နေသည့် နေရင်းဒေသ

ရာစုနှစ်များစွာကတည်းက အက်ဇ်တက် (Aztec) မြို့တော် တီနော့ခ်တီတလန် (Tenochtitlan) ကို ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည့် လူလုပ်ရေပေါ်ကျွန်းများ (chinampas) ကြားတွင် နေထိုင်သည့် အမ်ဘစ်စတိုမာ မက်စီကာနမ် (Ambystoma mexicanum) ဟုခေါ်သည့် အဆိုပါရေနေသတ္တဝါများသည် အသက်ရှင်သန်ခဲ့ကြသည်။

မြို့တော်တည်ဆောက်ထားသည့် ရေကန်သည် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း အများစုခန်းခြောက်သွားခဲ့ပြီး ကျန်ရှိနေသည့် ရေပြင်များမှာလည်း မြို့ပြချဲ့ထွင်မှုကြောင့် ညစ်ညမ်းလျက်ရှိသည်။

သို့သော်လည်း မြို့တော်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ ဆိုချီမီလ်ကို (Xochimilco) ခရိုင်သည် အက်ဆိုလော့တယ်များ၏ နောက်ဆုံးခိုလှုံရာနေရာများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ကျန်ရှိနေသည်။

မက္ကဆီကို၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်ဖြစ်သည့် UNAM ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စစ်တမ်းအရ ဆိုချီမီလ်ကိုတွင် တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် အက်ဆိုလော့တယ် ၃၆ ကောင်ခန့်ရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ၎င်းသည် ၁၉၉၈ ခုနှစ်က တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၆,၀၀၀ ရှိခဲ့ရာမှ အလွန်အမင်း ကျဆင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးကောက်ယူသည့် စစ်တမ်းကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော်လည်း နှစ်နှစ်ကြာသည်အထိ သုတေသီများမှာ တစ်ကောင်မျှပင် ရှာမတွေ့သေးပေ။

စစ်တမ်းကို ဦးဆောင်သူ ဗန်နီယာ မန်ဒိုဇာ (Vania Mendoza) က သူမနှင့် အဖွဲ့ငယ်တစ်ဖွဲ့သည် ဆောင်းရာသီတစ်လျှောက် မိုးမလင်းမီအချိန်တွင် လှေများဖြင့် တူးမြောင်းများအတွင်းသို့ သွားရောက်ကာ အက်ဆိုလော့တယ်များကို စာရင်းကောက်ယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြောင်း ပြောသည်။

၎င်းတို့သည် တစ်ကောင်မျှ မတွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း ရေထဲရှိ DNA ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းဖြင့် အက်ဆိုလော့တယ်အချို့ တူးမြောင်းများထဲတွင် အသက်ရှင်ကျန်ရစ်နေသေးကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ UNAM သည် နွေရာသီနှောင်းပိုင်းတွင် ရလဒ်များကို ထုတ်ပြန်ရန် ပြင်ဆင်နေသည်။

"သူတို့ အဲဒီမှာ ရှိနေတယ်ဆိုတာ ကျွန်မတို့ သိပါတယ်" ဟု မန်ဒိုဇာက ပြောသည်။

ဘောလုံးပွဲနှင့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် ခရီးသွားလုပ်ငန်း

UNAM ၏ ဂေဟစနစ်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဓာတ်ခွဲခန်းမှ အကြီးအကဲ လူးဝစ် ဇမ်ဘရာနို (Luis Zambrano) က စနစ်တကျမပြုပြင်ထားသည့် ရေဆိုးများအပြင် အက်ဆိုလော့တယ်များအတွက် အန္တရာယ်အသစ်များမှာ ရေပေါ်စိုက်ခင်းများကို ဘောလုံးကွင်းများအဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်းနှင့် ဂေဟစနစ်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဟု အမည်တပ်ထားသည့် လူအုပ်စုများ ပြည့်ကျပ်နေခြင်းတို့ဖြစ်ကြောင်း ပြောသည်။

အက်ဆိုလော့တယ်များသည် အရေပြားမှတစ်ဆင့် အောက်ဆီဂျင်ကို ရှူသွင်းရသဖြင့် ရေထုညစ်ညမ်းမှုကို အလွန်အမင်း ခံစားရလွယ်သည်။

"ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲနဲ့အတူ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ခရီးသွားလာမှုက အခုဆိုရင် ဆိုးရွားတဲ့ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်လာပါပြီ" ဟု ဇမ်ဘရာနိုက ဆိုသည်။ "အစိုးရက ပိုများလေ ပိုကောင်းလေလို့ ထင်နေပေမဲ့ ဂေဟစနစ်တန်ဖိုးမြင့်မားတဲ့ ဒီလိုနေရာတွေမှာတော့ မဟုတ်ပါဘူး"

နေရင်းဒေသများ ပျောက်ကွယ်နေသော်လည်း အက်ဆိုလော့တယ်များကို အကျဉ်းစခန်းများတွင် အများအပြား မွေးမြူလျက်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ထူးခြားသည့် အရေပြားအချွဲများနှင့် ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ၊ ဦးနှောက်အစိတ်အပိုင်းများကို ပြန်လည်ပြုပြင်နိုင်သည့် စွမ်းရည်များသည် ကင်ဆာသုတေသနအတွက် အလားအလာကောင်းများ ပေးစွမ်းနိုင်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ယုံကြည်ကြသည်။

ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲအတွင်း လာရောက်လည်ပတ်သည့် အရီဇိုးနားပြည်နယ်၊ ဖီးနစ်မြို့မှ ဆေးဝါးပညာရှင် အန်ဒရက်စ် ဟူတာ (Andres Huerta) က ရိုက်တာသတင်းဌာနသို့ ပြောကြားရာတွင် မရောက်ခင်က အက်ဆိုလော့တယ်အကြောင်း အနည်းငယ်သာ သိရှိသော်လည်း လေဆိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြင်တွေ့ရသည့် ပန်းချီကားကြီးကြောင့် အထင်ကြီးမိကြောင်း ပြောသည်။

"တကယ်ကို လှပပါတယ်" ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။

ဖွင့်ပွဲကျင်းပမည့် အက်ဇ်တက်ကာ (Azteca) အားကစားကွင်းအပြင်ဘက်တွင် 'အာဂျိုဂို (Ajologol)' ဟု အမည်ပေးထားသည့် ဘောလုံးပုံစံ အက်ဆိုလော့တယ်ရုပ်တုကို ပြီးခဲ့သည့်လက ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ မြို့တော်ဝန် ကလာရာ ဘရူဂါဒါ (Clara Brugada) က သတင်းထောက်များအား လူအများအပြား ဓာတ်ပုံရိုက်ကူးနေကြသဖြင့် လမ်းပိတ်ဆို့မှုများ ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့်ဖြစ်ပြီး အာဂျိုဂိုကို မကြာမီ အနီးနားတွင် ပြန်လည်နေရာချထားပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

UNAM မှ ဂေဟဗေဒပညာရှင် ဇမ်ဘရာနိုအတွက်မူ အက်ဆိုလော့တယ်များ၏ လူကြိုက်များမှုသည် ၎င်းတို့၏ နေအိမ်ကို ကယ်တင်နိုင်မည့် လက်တွေ့ကျသော လုပ်ဆောင်ချက်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလာခြင်း မရှိသေးပေ။ "လူတွေက သူတို့ကို ငါးကန်ထဲမှာပဲ ကြည့်ချင်ကြတာပါ" ဟု ၎င်းက ပြောသည်။

($1 = 17.3244 မက္ကဆီကို ပီဆို)